ઈન્દોર બન્યું ભારતનું પ્રથમ ‘ભિક્ષુક મુક્ત’ શહેર: કરોડપતિ ભિખારીઓનો પર્દાફાશ અને પુનર્વસનનો નવો ઈતિહાસ
સ્વચ્છતાના ક્ષેત્રમાં સતત નવા વિક્રમો સ્થાપિત કર્યા પછી, ઈન્દોર હવે સત્તાવાર રીતે ભારતનું પ્રથમ ‘ભિક્ષુક મુક્ત’ (Beggar-free) શહેર બની ગયું છે. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ આશિષ સિંહના નેતૃત્વમાં ફેબ્રુઆરી 2024 માં શરૂ કરાયેલા એક વ્યાપક અભિયાનના પરિણામે મે 2025 માં આ ઐતિહાસિક જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ અભિયાન દ્વારા માત્ર રસ્તાઓ પરથી ભિખારીઓને હટાવવામાં જ નથી આવ્યા, પરંતુ લગભગ 5,000 વ્યક્તિઓનું સફળ પુનર્વસન પણ કરવામાં આવ્યું છે, જેની વિશ્વ બેંક દ્વારા પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.
કરોડપતિ ભિખારીનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
આ અભિયાન દરમિયાન વહીવટીતંત્રે એવા અનેક “વ્યાવસાયિક” ભિખારીઓનો પર્દાફાશ કર્યો જેઓ વાસ્તવમાં ખૂબ જ સંપન્ન હતા. સૌથી વધુ ચર્ચિત કિસ્સો માંગીલાલનો છે, જે ઈન્દોરના સરાફા બજારમાં દાયકાઓથી લાચાર અને દિવ્યાંગ ભિખારી તરીકે સક્રિય હતો. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે માંગીલાલ ખરેખર એક કરોડપતિ છે, જેની પાસે ઈન્દોરના વિવિધ વિસ્તારોમાં ત્રણ પાકા મકાન, ત્રણ ઓટો-રિક્ષા અને એક સ્વિફ્ટ કાર છે. એટલું જ નહીં, તે સરાફાના વેપારીઓને ઊંચા વ્યાજે પૈસા આપવાનો ગેરકાયદેસર વ્યવસાય પણ ચલાવતો હતો. આ જ રીતે, મુંબઈના ભરત જૈનને વિશ્વના સૌથી ધનિક ભિખારી માનવામાં આવે છે, જેની કુલ સંપત્તિ લગભગ ₹7.5 કરોડ છે.
ભીખ આપવા પર પ્રતિબંધ અને કાયદાકીય કડકાઈ
ઈન્દોર વહીવટીતંત્રે આ સમસ્યાના મૂળ પર પ્રહાર કરવા માટે ભીખ આપવાને પણ ગુનાની શ્રેણીમાં મૂકી દીધું છે. 1 જાન્યુઆરી 2025 થી લાગુ થયેલા નિયમો મુજબ, રસ્તા પર ભિક્ષુકો કે બાળકોને પૈસા કે સામાન આપનારાઓ સામે FIR નોંધવામાં આવશે. ઉલ્લંઘન કરનારાઓને મહત્તમ 6 મહિનાની જેલ અથવા ₹1,000 નો દંડ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, બાળ ભિક્ષુકોની માહિતી આપનાર નાગરિકો માટે ₹1,000 ના રોકડ પુરસ્કારની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
પુનર્વસનનું ત્રિ-સ્તરીય મોડલ (SMILE Scheme)
ઈન્દોરની સફળતાનું મુખ્ય કારણ ભિક્ષુકોનું વ્યવસ્થિત વર્ગીકરણ અને પુનર્વસન રહ્યું છે. વહીવટીતંત્રે ભિક્ષુકોને ત્રણ મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચ્યા છે:
- ટેવવાળા ભિખારીઓ (60%): જેમને કાઉન્સેલિંગ અને કડક દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા.
- ગરીબી કે વિકલાંગતાને કારણે ભીખ માંગનારા (20%): જેમને સરકારી યોજનાઓ અને આશ્રય ગૃહો સાથે જોડવામાં આવ્યા.
- મજબૂર કે સંગઠિત ગેંગનો શિકાર (20%): જેમાં બાળકો અને નશાયુક્ત વ્યક્તિઓ સામેલ હતી, જેમને શિક્ષણ અને વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રોમાં મોકલવામાં આવ્યા.
વૈશ્વિક માન્યતા અને ભવિષ્યની રાહ
વિશ્વ બેંકની એક ટીમે ઈન્દોરની મુલાકાત લઈને આ મોડલને “સમાવેશી પુનર્વસન” નું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ ગણાવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલયની ‘સ્માઈલ’ (SMILE) યોજના હેઠળ ઈન્દોર સહિત દેશના 81 શહેરોમાં આ પ્રકારના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. રાજસ્થાન સરકારે પણ તેના ‘ભોર’ (BHOR) કાર્યક્રમ દ્વારા ભિક્ષુકોને કૌશલ્ય તાલીમ આપીને આ દિશામાં પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે ભીખ માંગવી એ માત્ર ગરીબીનું પરિણામ નથી પરંતુ એક સંગઠિત શોષણની જાળ પણ છે. ઈન્દોરનું આ મોડલ સાબિત કરે છે કે સામુદાયિક ભાગીદારી, કડક કાયદો અને માનવીય પુનર્વસનના તાલમેલથી આ સામાજિક બદીને જડમૂળથી ખતમ કરી શકાય છે.
