રખડતા કૂતરાઓનો આતંક: સુપ્રીમ કોર્ટે મેનકા ગાંધીને લગાવી ફટકાર, કહ્યું- ‘તમારું નિવેદન અદાલતની અવમાનના’
ભારતમાં રખડતા કૂતરાઓના વધતા જોખમો અને જાહેર સુરક્ષાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનું કડક વલણ યથાવત રાખ્યું છે. તાજેતરની સુનાવણી દરમિયાન, સર્વોચ્ચ અદાલતે પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી અને પ્રાણી અધિકાર કાર્યકર્તા મેનકા ગાંધી દ્વારા અદાલતી આદેશોની જાહેર આલોચના કરવા બદલ ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે.
અદાલતની અવમાનના અને ‘ઉદારતા’
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ, જસ્ટિસ સંદીપ મહેતા અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજારીયાની બેન્ચે મંગળવારે (20 જાન્યુઆરી, 2026) જણાવ્યું હતું કે મેનકા ગાંધી દ્વારા પોડકાસ્ટ અને અન્ય જાહેર મંચો પર કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ પ્રથમ દૃષ્ટિએ ‘અદાલતની અવમાનના’ સમાન છે. બેન્ચે તેમના વકીલ વરિષ્ઠ એડવોકેટ રાજુ રામચંદ્રનને પ્રશ્ન કર્યો, “શું તમે તેમનો પોડકાસ્ટ સાંભળ્યો છે? તેમની બોડી લેંગ્વેજ જોઈ છે? તેઓ વિચાર્યા વગર દરેકની વિરુદ્ધ તમામ પ્રકારની ટિપ્પણીઓ કરી રહ્યા છે.” જોકે, અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેઓ પોતાની ‘ઉદારતા’ને કારણે તેમની સામે ઔપચારિક અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ કરી રહ્યા નથી.
અજમલ કસાબનો ઉલ્લેખ અને તીખી દલીલ
સુનાવણી દરમિયાન એક રસપ્રદ વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે મેનકા ગાંધીના વકીલે પોતાની નિષ્પક્ષતા સાબિત કરવા કહ્યું કે તેમણે ભૂતકાળમાં આતંકવાદી અજમલ કસાબનો કેસ પણ લડ્યો હતો. આ બાબતે જસ્ટિસ વિક્રમ નાથે આકરી પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું, “અજમલ કસાબે અદાલતની અવમાનના નહોતી કરી, પરંતુ તમારા ક્લાયન્ટે કરી છે.” અદાલતે એ પણ પૂછ્યું કે કેબિનેટ મંત્રી રહીને તેમણે રખડતા કૂતરાઓની સમસ્યાને ખતમ કરવા માટે બજેટ ફાળવણીમાં શું નક્કર યોગદાન આપ્યું હતું.
જાહેર સુરક્ષા વિરુદ્ધ પ્રાણી અધિકાર
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે રખડતા કૂતરા કરડવાની ઘટનાઓ એક ગંભીર જાહેર ચિંતાનો વિષય છે. આ અગાઉ 13 જાન્યુઆરીના તેના આદેશમાં, કોર્ટે સંકેત આપ્યો હતો કે કૂતરાઓના હુમલામાં થતા મૃત્યુ અને ઈજાઓ માટે રાજ્ય સત્તાધિશો અને કૂતરાઓને ખવડાવનારાઓ (feeders) પર ભારે વળતરની જવાબદારી નક્કી કરી શકાય છે. બેન્ચે કડક શબ્દોમાં કહ્યું, “જો તમે કૂતરાઓને ખવડાવવા માંગતા હોવ, તો તેમને તમારા ઘરે લઈ જાઓ. કૂતરાઓને રસ્તા પર ફરવા અને લોકોને કરડવા માટે શા માટે છોડી દેવા જોઈએ?”
મેનકા ગાંધીનો તર્ક: નિર્ણય ‘અવ્યવહારુ’ છે
બીજી તરફ, મેનકા ગાંધીએ અદાલતી આદેશોને ‘અવ્યવહારુ’ અને ‘આર્થિક રીતે બોજ’ સમાન ગણાવ્યા છે. તેમનો તર્ક છે કે દિલ્હી જેવા શહેરમાં 3 લાખ કૂતરાઓને આશ્રય આપવા માટે લગભગ 3,000 વાડાઓની જરૂર પડશે, જેની પાછળ અંદાજે 15,000 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થશે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે કૂતરાઓને તેમના વિસ્તારમાંથી બળજબરીથી હટાવવા વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટું છે અને તેનાથી પર્યાવરણીય સંતુલન બગડી શકે છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને આંકડા
- નવેમ્બર 2025નો આદેશ: અદાલતે શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને બસ સ્ટેન્ડ જેવા ‘સંસ્થાકીય વિસ્તારો’માંથી કૂતરાઓને હટાવવા અને તેમને ફરી ત્યાં ન છોડવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
- ભયાનક આંકડા: આંકડાઓ અનુસાર, ભારતમાં 2024માં કૂતરા કરડવાના લગભગ 37 લાખ કેસો નોંધાયા હતા. વૈશ્વિક સ્તરે હડકવા (Rabies) થી થતા મૃત્યુમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 36% છે.
- કાનૂની માળખું: હાલમાં રખડતા કૂતરાઓનું સંચાલન ‘એનિમલ બર્થ કંટ્રોલ (ABC) રૂલ્સ, 2023’ હેઠળ કરવામાં આવે છે, જે નસબંધી પછી કૂતરાઓને તે જ સ્થાને પાછા છોડવાની હિમાયત કરે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ હવે આ મામલે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના જવાબો પર 28 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ આગામી સુનાવણી કરશે.
