સુપરબગ્સનો કાળ બનશે AI: વૈજ્ઞાનિકોએ બેક્ટેરિયાનો નાશ કરનારી ‘ડિજિટલ વાયરસ’ ટેકનિક વિકસાવી
વિશ્વભરમાં વધી રહેલા ‘એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ’ (દવાઓ બેઅસર થવી) ના જોખમ વચ્ચે વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવી ટેકનોલોજી વિકસાવી છે, જે તબીબી જગતમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને સિન્થેટિક બાયોલોજીના મિશ્રણથી હવે એવા વાયરસ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે તે બેક્ટેરિયા (સુપરબગ્સ) ને શોધી-શોધીને મારશે જેના પર દવાઓએ કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે.
નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે જો આ સમસ્યા પર કાબૂ મેળવવામાં નહીં આવે, તો 2050 સુધીમાં દર વર્ષે લગભગ 1 કરોડ લોકો આ કારણે પોતાનો જીવ ગુમાવી શકે છે.
AI દ્વારા વાયરસના જીનોમ તૈયાર કરાયા
સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ ‘Evo 1’ અને ‘Evo 2’ નામના AI મોડલ્સનો ઉપયોગ કરીને પ્રથમ વખત વાયરસના જીનોમને ડિજિટલ રીતે લખવામાં સફળતા મેળવી છે. આ AI મોડલ કરોડો વાયરલ જીનોમ પર પ્રશિક્ષિત છે અને તેણે એવા વાયરસ (ફેઝ – Phage) ડિઝાઇન કર્યા છે જે E. coli જેવા ખતરનાક બેક્ટેરિયાને સંક્રમિત કરીને તેમનો નાશ કરી શકે છે.
કમ્પ્યુટર પર ડિઝાઇન થશે ‘બેક્ટેરિયા કિલર’
ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ બાયોલેબ્સ (NEB) અને યેલ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ વધુ એક મોટી સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. તેમણે ‘હાઇ-કોમ્પ્લેક્સિટી ગોલ્ડન ગેટ એસેમ્બલી’ (HC-GGA) નામનું પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યું છે. આ ટેકનિક દ્વારા હવે વૈજ્ઞાનિકોએ કુદરતમાં વાયરસ શોધવા માટે મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી રાહ જોવી પડશે નહીં. હવે તેઓ કમ્પ્યુટર પર ડિજિટલ DNA ડેટા દ્વારા વાયરસ ડિઝાઇન કરી શકે છે અને લેબમાં તેને માત્ર થોડા જ કલાકોમાં તૈયાર કરી શકે છે.
આ ટેકનિકનું સફળ પરીક્ષણ Pseudomonas aeruginosa સામે કરવામાં આવ્યું છે, જે એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયાની યાદીમાં સૌથી ખતરનાક માનવામાં આવે છે.
મનુષ્યો પર સફળ પરીક્ષણ અને ‘વાયરલ સ્વિચ’ની શોધ
ઇઝરાયેલની હિબ્રુ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ ‘PreS’ નામના એક નાના RNA અણુ (વાયરલ સ્વિચ) ની શોધ કરી છે, જે બેક્ટેરિયાના કોષને હાઇજેક કરી લે છે. આ શોધ ભવિષ્યમાં વધુ સચોટ ‘ફેઝ થેરાપી’ ડિઝાઇન કરવામાં મદદ કરશે.
તેમજ, BiomX નામની કંપનીએ બીજા તબક્કાના (Phase 2) ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં સફળતાની જાહેરાત કરી છે. આ પરીક્ષણમાં ‘ફેઝ થેરાપી’ એ ડાયાબિટીસના દર્દીઓના પગમાં થતા ગંભીર ઘા (Diabetic Foot Osteomyelitis) ને મટાડવામાં નોંધપાત્ર સુધારો દર્શાવ્યો છે.
ભારત માટે આ કેમ જરૂરી છે?
ભારતમાં એન્ટિબાયોટિક દવાઓનો ખોટો અને અતિશય ઉપયોગ એક મોટી સમસ્યા બની ગયો છે. તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘મન કી બાત’ કાર્યક્રમમાં લોકોને ડોક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિક લેવા સામે ચેતવણી આપી હતી. દિલ્હીના નિષ્ણાતો માને છે કે આ નવી વાયરસ ટેકનિક ભારત જેવા દેશો માટે ‘ગેમ-ચેન્જર’ સાબિત થઈ શકે છે, જ્યાં સુપરબગ્સને કારણે સારવાર કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
જોકે આ ટેકનોલોજી ખૂબ જ આશાસ્પદ છે, પરંતુ સંશોધકો તેના ખોટા ઉપયોગ (Dual-use dilemma) અંગે પણ સાવધ છે. જો AI મદદરૂપ વાયરસ બનાવી શકે છે, તો સૈદ્ધાંતિક રીતે તે હાનિકારક વાયરસ પણ ડિઝાઇન કરી શકે છે. તેથી, તેના ઉપયોગ માટે કડક નિયમનકારી માળખા અને સુરક્ષાના માપદંડોની જરૂર પડશે.
