સાવધાન! ડિસેમ્બરમાં 167 દવાઓના સેમ્પલ ફેઈલ, 7 ‘નકલી’ દવાઓ પણ મળી: આરોગ્ય મંત્રાલય
કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે દવાઓની ગુણવત્તા અંગે ડિસેમ્બર 2025 નું માસિક એલર્ટ જાહેર કર્યું છે, જેમાં દેશભરમાં વેચાતી ઘણી મહત્વપૂર્ણ દવાઓના નમૂનાઓ ગુણવત્તાના ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નથી. સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (CDSCO) ના અહેવાલ મુજબ, કુલ 167 દવાઓના સેમ્પલ “નૉટ ઓફ સ્ટાન્ડર્ડ ક્વોલિટી” (NSQ) એટલે કે પ્રમાણભૂત ગુણવત્તાના નથી જણાયા, જ્યારે સાત દવાઓના નમૂનાઓને “નકલી” (Spurious) શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા છે.
પ્રયોગશાળાઓના અહેવાલો અને આંકડા
ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કરવામાં આવેલી નિયમિત દેખરેખમાં, કેન્દ્રીય ઔષધ પ્રયોગશાળાઓએ 74 નમૂનાઓને ધોરણોમાં નિષ્ફળ (NSQ) જાહેર કર્યા છે. આ ઉપરાંત, વિવિધ રાજ્ય ઔષધ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓએ 93 નમૂનાઓને પ્રમાણભૂત ગુણવત્તાના નથી તેમ જણાવ્યું છે. જોકે, આ સંખ્યા નવેમ્બર 2025 ની સરખામણીમાં ઓછી છે, જ્યારે કુલ 205 દવાઓના સેમ્પલ ફેઈલ થયા હતા.
આ રોગોની દવાઓ ફેઈલ થઈ
નિષ્ફળ ગયેલા નમૂનાઓમાં દૈનિક ઉપયોગમાં લેવાતી ઘણી મહત્વપૂર્ણ દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે:
- બ્લડ પ્રેશર (BP): ટેલ્મા-એએમ (Telma-AM) અને ટેલ્મા 40 (Telma 40) ના કેટલાક બેચ.
- એલર્જી: મોન્ટિના એલ (Montina L) અને લેવોસેટિ રિઝિન-મોન્ટેલુકાસ્ટ કોમ્બિનેશન.
- એસીડીટી: પેન્ટોપ ડી (Pantop D) અને પેન્ટોપ્રાઝોલ.
- પીડાનાશક: કાઈમોરલ ફોર્ટ (Chymoral Forte) અને ડિક્લોફેનાક આધારિત દવાઓ.
- અન્ય: પેરાસીટામોલ અને મલ્ટીવિટામિન સપ્લિમેન્ટ્સના સેમ્પલ પણ ફેઈલ જણાયા છે.
નકલી દવાઓનું નેટવર્ક
તપાસમાં સાત દવાઓ ‘નકલી’ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે, જે અનધિકૃત સંસ્થાઓ દ્વારા અન્ય કંપનીઓના બ્રાન્ડ નામોનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી હતી. આ નમૂનાઓ નીચેના વિસ્તારોમાંથી પકડાયા હતા:
- ઉત્તર ક્ષેત્ર (ગાઝિયાબાદ): ચાર નમૂના.
- બિહાર: એક નમૂનો.
- મહારાષ્ટ્ર: એક નમૂનો.
- અમદાવાદ (FDA લેબોરેટરી): એક નમૂનો.
“NSQ” શું છે અને મંત્રાલયની સ્પષ્ટતા?
મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈપણ દવાને ત્યારે જ NSQ (Not of Standard Quality) જાહેર કરવામાં આવે છે જ્યારે તે વિસર્જન (dissolution), વજનની સમાનતા અથવા સક્રિય ઘટકોના પરીક્ષણ જેવા ધોરણોને પૂર્ણ કરતી નથી. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિષ્ફળતા માત્ર પરીક્ષણ કરાયેલા ચોક્કસ બેચ પૂરતી મર્યાદિત છે અને તેનો અર્થ એ નથી કે બજારમાં ઉપલબ્ધ તે દવાની અન્ય બેચ પણ અસુરક્ષિત છે.
આગળની કાર્યવાહી
CDSCO એ જણાવ્યું છે કે આ કેસોની તપાસ ચાલી રહી છે અને દોષિતો સામે ‘ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ’ હેઠળ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. ખરાબ દવાઓને બજારમાંથી હટાવવાની પ્રક્રિયા રાજ્ય નિયામકોના સમન્વય સાથે સતત ચાલુ છે.
ગ્રાહકો માટે સુરક્ષા ટિપ્સ
નકલી દવાઓથી બચવા માટે નિષ્ણાતો કેટલીક સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે:
- હંમેશા લાયસન્સ ધરાવતી ફાર્મસીમાંથી જ દવાઓ ખરીદો અને પાકું બિલ ચોક્કસ લો.
- દવાના પેકેટ પર આપેલા QR કોડ ને સ્કેન કરો, જે હવે ફરજિયાત બની ગયો છે, જેથી ઉત્પાદક અને બેચની સત્યતા ચકાસી શકાય.
- પેકેજિંગ પર સ્પેલિંગની ભૂલો (Spelling mistakes) અને પ્રિન્ટિંગની ગુણવત્તા તપાસો.
- જો દવાનો સ્વાદ, ગંધ કે રંગ સામાન્ય કરતા અલગ લાગે, તો તેનું સેવન ન કરો.
