અમેરિકાએ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) સાથે સત્તાવાર રીતે સંબંધો તોડ્યા; વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા પર ઘેરાતું સંકટ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલ એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 14155 દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાએ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) માંથી ખસી જવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી છે. 20 જાન્યુઆરી, 2025 ના રોજ જારી કરાયેલા આ આદેશ પછી, અમેરિકાએ સંસ્થાને આપવામાં આવતી તમામ નાણાકીય સહાય અને સંસાધનો પર રોક લગાવી દીધી છે. એક વર્ષના ફરજિયાત નોટિસ પિરિયડ પછી, જાન્યુઆરી 2026 માં આ ઉપાડ સંપૂર્ણપણે અમલી બન્યો છે, જેના સંકેત રૂપે જિનીવા સ્થિત WHO મુખ્ય મથકની બહારથી અમેરિકન ધ્વજ હટાવી દેવામાં આવ્યો છે.
સંબંધ તોડવા પાછળના મુખ્ય કારણો
અમેરિકી વહીવટીતંત્રે આ કઠોર નિર્ણય પાછળ અનેક મુખ્ય કારણો દર્શાવ્યા છે. એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર મુજબ, સંસ્થા 2020 માં ચીનના વુહાનથી શરૂ થયેલી કોવિડ-19 મહામારીને સંભાળવામાં નિષ્ફળ રહી અને જરૂરી સુધારાઓ લાગુ કરવામાં અસમર્થ રહી. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે આરોપ લગાવ્યો કે સંસ્થા સભ્ય દેશો, ખાસ કરીને ચીનના અયોગ્ય રાજકીય પ્રભાવ હેઠળ છે અને અમેરિકા પર અન્ય દેશોની સરખામણીમાં અયોગ્ય નાણાકીય બોજ નાખે છે. આંકડા મુજબ, ચીનની વસ્તી અમેરિકા કરતા 300% વધુ હોવા છતાં, તે WHO માં અમેરિકા કરતા લગભગ 90% ઓછું યોગદાન આપે છે.
વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય અને બજેટ પર અસર
અમેરિકા ઐતિહાસિક રીતે WHO માં સૌથી મોટું યોગદાન આપનાર દેશ રહ્યો છે, જે સંસ્થાના કુલ બજેટના લગભગ 12% થી 15% હિસ્સો પૂરો પાડતો હતો. આ વિદાયથી સંસ્થાની અંદર મોટું નાણાકીય સંકટ ઊભું થયું છે:
- બજેટની અછત: સંસ્થાને 2025-2027 ના સમયગાળા માટે લગભગ 2.5 અબજ ડોલરની ખાધનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
- બાકી લેણું: અમેરિકા પર 2024 અને 2025 માટે લગભગ 260 થી 278 મિલિયન ડોલર બાકી છે, જે ચૂકવવાનો અમેરિકી વિદેશ મંત્રાલયે “કરદાતાઓ પર અતિશય બોજ” ગણાવીને ઇનકાર કર્યો છે.
- સ્ટાફમાં કાપ: આ સંકટના જવાબમાં, WHO એ તેની મેનેજમેન્ટ ટીમને અડધી કરવાની અને 2026 ના મધ્ય સુધીમાં તેના કુલ કર્મચારીઓમાં 25% ઘટાડો કરવાની યોજના બનાવી છે.
માનવીય અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી પરિણામો
નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે આ નિર્ણયની સૌથી ખરાબ અસર ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશો, ખાસ કરીને આફ્રિકા પર પડશે.
- બીમારીઓનું જોખમ: HIV/એડ્સ, ક્ષય (TB), અને મેલેરિયા સામે ચાલી રહેલા મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમો સીધી રીતે પ્રભાવિત થશે. એક અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકી સહાય અટકવાથી 2030 સુધીમાં વિશ્વભરમાં 1.4 કરોડ (14 million) વધારાના મોત થવાની આશંકા છે.
- નિરીક્ષણ તંત્રમાં નબળાઈ: અમેરિકા હવે વૈશ્વિક ફ્લૂ સર્વેલન્સ એન્ડ રિસ્પોન્સ સિસ્ટમ (GISRS) નો ભાગ રહેશે નહીં, જેનાથી ભવિષ્યની મહામારીઓની ઓળખ અને તેની રસી વિકસાવવાની ક્ષમતા નબળી પડી શકે છે.
WHO ની પ્રતિક્રિયા અને ભવિષ્યની રાહ
WHO ના મહાનિર્દેશક ડૉ. ટેડ્રોસ એડનોમ ઘેબ્રેયસસે આ નિર્ણય પર ઊંડો ખેદ વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે સંસ્થાથી અલગ થવું એ અમેરિકા અને બાકીના વિશ્વ બંને માટે મોટી ખોટ છે. જોકે અમેરિકાએ હવે અન્ય દેશો સાથે સીધી રીતે સ્વાસ્થ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર કામ કરવાનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય સમુદાય તેને બહુપક્ષવાદ માટે મોટો ફટકો માની રહ્યો છે.
દરમિયાન, ઘણા વિકાસશીલ દેશો હવે સ્થાનિક સ્વાસ્થ્ય વીમા યોજનાઓ અને બ્રિક્સ (BRICS) જેવા ભૂ-રાજકીય જોડાણો દ્વારા હેલ્થ ફાઇનાન્સિંગના નવા મોડલ શોધી રહ્યા છે જેથી બહારની સહાય પર નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય.
