મોટો ફેરફાર: કેન્દ્ર સરકારનો કોકિંગ કોલને વ્યૂહાત્મક ખનિજ જાહેર કરવાનો નિર્ણય; જાણો તેના ફાયદા
ભારત સરકાર દ્વારા ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જેમાં કોકિંગ કોલ (Coking Coal) ને ‘ક્રિટિકલ મિનરલ’ (જટિલ ખનિજ) અને ‘સ્ટ્રેટેજિક મિનરલ’ (વ્યૂહાત્મક ખનિજ) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને સ્ટીલ ઉદ્યોગ માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે તેમ છે.
કોકિંગ કોલ શું છે અને તે કેમ મહત્વનું છે?
કોકિંગ કોલ એ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળો કોલસો છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સ્ટીલ (લોખંડ) ના ઉત્પાદનમાં ‘બ્લાસ્ટ ફર્નેસ’ પ્રક્રિયામાં થાય છે. સામાન્ય કોલસા (થર્મલ કોલ) નો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે, પરંતુ સ્ટીલ બનાવવા માટે કોકિંગ કોલ અનિવાર્ય છે.
-
સ્ટીલ ઉદ્યોગનો આધાર: સ્ટીલ ઉત્પાદન માટે કોકિંગ કોલ એક મુખ્ય કાચો માલ છે.
-
આયાત પર નિર્ભરતા: અત્યાર સુધી ભારત તેના સ્ટીલ ઉદ્યોગ માટે જરૂરી કોકિંગ કોલના લગભગ ૯૫% જથ્થો ઓસ્ટ્રેલિયા, અમેરિકા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરતું હતું.
-
વિદેશી મુદ્રા: આયાત પરની આ નિર્ભરતાને કારણે ભારતની તિજોરીમાંથી દર વર્ષે અબજો ડોલરની વિદેશી મુદ્રા બહાર જતી હતી.
‘ક્રિટિકલ મિનરલ’ જાહેર કરવાના મુખ્ય અર્થ (Implications)
સરકારે ‘માઈન્સ એન્ડ મિનરલ્સ (ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રેગ્યુલેશન) એક્ટ, ૧૯૫૭’ (MMDR Act) માં સુધારો કરીને આ નિર્ણય લીધો છે. તેનાથી નીચે મુજબના ફેરફારો થશે:
ઝડપી મંજૂરીઓ અને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ
અત્યાર સુધી કોલસાના ખનન માટે લાંબી પ્રક્રિયાઓ અને પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ લેવી પડતી હતી. હવે ક્રિટિકલ મિનરલની યાદીમાં આવવાથી, કોકિંગ કોલના પ્રોજેક્ટ્સને ‘ફાસ્ટ-ટ્રેક’ મોડ પર મૂકવામાં આવશે. ખનન માટેની મંજૂરીઓ ઝડપથી મળશે, જેનાથી ઉત્પાદન વહેલું શરૂ થઈ શકશે.
ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન
આ નિર્ણયથી ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ કોકિંગ કોલના બ્લોક્સની હરાજીમાં વધુ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લેશે. સરકાર હવે ઉચ્ચ ટેકનોલોજી અને વિદેશી રોકાણને આ ક્ષેત્રમાં આકર્ષી શકશે, જે ઊંડા સ્તરે રહેલા (Deep-seated) કોલસાના જથ્થાને બહાર કાઢવામાં મદદ કરશે.
જાહેર પરામર્શમાંથી મુક્તિ (Exemption)
નવા નિયમો મુજબ, ક્રિટિકલ મિનરલ્સના ખનન માટે કેટલીક ચોક્કસ શરતો હેઠળ જાહેર પરામર્શ (Public Consultation) માંથી મુક્તિ મળી શકે છે, જેનાથી પ્રોજેક્ટમાં થતો વિલંબ ઘટશે.
કયા રાજ્યોને સૌથી વધુ ફાયદો થશે?
ભારતમાં કોકિંગ કોલનો અંદાજે ૩૭.૩૭ અબજ ટન જેટલો વિશાળ જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. આ નિર્ણયથી મુખ્યત્વે પૂર્વ ભારતના રાજ્યોના અર્થતંત્રમાં તેજી આવશે:
| રાજ્ય | ફાયદાની શક્યતાઓ |
| ઝારખંડ | ભારતનો સૌથી મોટો કોકિંગ કોલનો જથ્થો ઝારખંડમાં (ખાસ કરીને ધનબાદ અને ઝરિયા વિસ્તારમાં) છે. નવા નિયમોથી અહીં ખાણોનું આધુનિકીકરણ થશે અને હજારો નવી રોજગારીની તકો ઊભી થશે. |
| પશ્ચિમ બંગાળ | રાણીગંજ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કોકિંગ કોલના મોટા ભંડાર છે. અહીં નવા માઈનિંગ બ્લોક્સ ખુલવાથી રાજ્યની આવકમાં મોટો વધારો થશે. |
| મધ્યપ્રદેશ | આ રાજ્યમાં પણ કોલસાના ગંભીર જથ્થાઓ છે, જેનો હવે વ્યૂહાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવશે. |
| છત્તીસગઢ | સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સની નજીક હોવાને કારણે અહીંના કોલસા ઉદ્યોગને લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઈનમાં મોટો ફાયદો મળશે. |
આત્મનિર્ભર ભારત અને સ્ટીલ સેક્ટર
ભારત સરકારનો લક્ષ્ય ૨૦૩૦-૩૧ સુધીમાં સ્ટીલ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારીને ૩૦૦ મિલિયન ટન સુધી પહોંચાડવાનો છે. આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે ઘરેલું કોકિંગ કોલનું ઉત્પાદન વધારવું અનિવાર્ય છે.
-
આયાતમાં ઘટાડો: જો ભારત પોતાના દેશમાં ઉત્પાદન વધારશે, તો વિદેશી નિર્ભરતા ઘટશે અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના સપનાને વેગ મળશે.
-
રોયલ્ટી અને આવક: ભલે કેન્દ્ર સરકાર હરાજી પ્રક્રિયા સંભાળે, પરંતુ ખાણકામમાંથી મળતી રોયલ્ટી અને અન્ય ટેક્સ સીધા જે-તે રાજ્ય સરકારોને મળશે, જે ઝારખંડ અને બંગાળ જેવા રાજ્યોના વિકાસ માટે આશીર્વાદરૂપ બનશે.
પડકારો અને ભાવિ દિશા
જોકે, કોકિંગ કોલ કાઢવો એ પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ પડકારજનક છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘વાશરી’ (Coal Washeries) ની સંખ્યા વધારવામાં આવશે જેથી કાચા કોલસાને શુદ્ધ કરીને સ્ટીલ ઉદ્યોગ માટે લાયક બનાવી શકાય.
નોંધ: આ નિર્ણય માત્ર ખનિજ કાઢવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતના ઔદ્યોગિક માળખાને મજબૂત કરવાની એક વ્યૂહાત્મક ચાલ છે.
