અમેરિકા-ઈરાન ટકરાવ ટાળવા તુર્કી કેમ મેદાનમાં આવ્યું? જાણો રાષ્ટ્રપતિ એર્દોઆનને કઈ વાતનો ડર છે
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા જતા તણાવને ડામવા માટે તુર્કીએ મોટી રાજદ્વારી પહેલ કરી છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાન પર સૈન્ય કાર્યવાહીની મળેલી ધમકીઓ બાદ ઈરાનના વિદેશ મંત્રી તાકીદની મુલાકાતે અંકારા પહોંચી રહ્યા છે. તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોઆન આ વિવાદમાં મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, કારણ કે આ યુદ્ધ માત્ર બે દેશો પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશને લપેટમાં લઈ શકે છે.
તુર્કીની મધ્યસ્થી પાછળના 3 મુખ્ય કારણો
1. શરણાર્થીઓનું સંકટ અને આર્થિક બોજ: તુર્કી પહેલાથી જ લાખો સીરિયન અને અફઘાન શરણાર્થીઓનો ભાર વેઠી રહ્યું છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળે, તો ઈરાન સાથેની 500 કિમી લાંબી સરહદ પરથી લાખો ઈરાની નાગરિકો તુર્કીમાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરશે. એર્દોઆનને ડર છે કે વધુ એક માનવીય સંકટ તુર્કીની પહેલેથી જ નબળી અર્થવ્યવસ્થાને તોડી નાખશે.
2. ઉર્જા અને વ્યાપારિક હિતો: તુર્કી તેની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે ઈરાની ગેસ અને તેલ પર નિર્ભર છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જશે, જેના કારણે તુર્કીમાં મોંઘવારી આસમાને પહોંચી શકે છે. આ ઉપરાંત, બંને દેશો વચ્ચે અબજો ડોલરનો દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર પણ જોખમમાં છે.
3. કુર્દિશ અલગતાવાદનો ખતરો: તુર્કીને સૌથી મોટો ડર એ છે કે યુદ્ધને કારણે સર્જાયેલી અરાજકતાનો ફાયદો ઉઠાવીને સીરિયા અને ઈરાકની સરહદ પર સક્રિય કુર્દિશ જૂથો મજબૂત બની શકે છે. આ જૂથો તુર્કીની સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો માનવામાં આવે છે.
ટ્રમ્પની ધમકી અને ઈરાનનું વલણ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં નિવેદન આપ્યું હતું કે જો ઈરાને તેની પરમાણુ ગતિવિધિઓ બંધ ન કરી અથવા તેના પ્રોક્સી જૂથો દ્વારા અમેરિકન હિતો પર હુમલો કર્યો, તો તે ‘વિનાશક પરિણામો’ ભોગવવા તૈયાર રહે. બીજી તરફ, ઈરાને પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે કોઈપણ હુમલાનો જડબાતોડ જવાબ આપશે.
શું એર્દોઆન સફળ થશે?
તુર્કી અત્યારે એક અનન્ય સ્થિતિમાં છે. તે NATO (નાટો) નો સભ્ય હોવાથી અમેરિકાનું સાથી છે, જ્યારે ઈરાન સાથે તેના ઐતિહાસિક અને પડોશી સંબંધો છે. એર્દોઆન આ બંને વચ્ચે સેતુ બનીને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ જેવી જ મધ્યસ્થી કરવા માંગે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, તુર્કી એક ‘પીસ ટેબલ’ તૈયાર કરી રહ્યું છે જ્યાં અમેરિકન પ્રતિનિધિઓ અને ઈરાની અધિકારીઓ પડદા પાછળ વાતચીત કરી શકે.
વૈશ્વિક બજાર પર અસર
જો આ મધ્યસ્થી નિષ્ફળ જાય અને યુદ્ધ શરૂ થાય, તો:
- આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ $120 પ્રતિ બેરલ ને વટાવી શકે છે.
- વૈશ્વિક શેરબજારોમાં મોટો કડાકો આવી શકે છે.
- ભારત જેવા દેશો માટે ઉર્જા આયાત મોંઘી થશે, જેનાથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે.
તુર્કીની આ પહેલ માત્ર શાંતિ માટે નથી, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વ અને આર્થિક હિતોની રક્ષા માટે પણ છે. આવનારા 48 કલાક આ ક્ષેત્રના ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.
