લોકશાહીનો અવાજ કે વહીવટી દબાણ? જંતર-મંતર પર વધતો સંઘર્ષ અને સોનમ વાંગચુકની અડગતા
દેશની રાજધાની દિલ્હીનું જંતર-મંતર હંમેશાથી લોકશાહીના અવાજનું પ્રતીક રહ્યું છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી અહીંનું વાતાવરણ અત્યંત તણાવપૂર્ણ બન્યું છે. પર્યાવરણવિદ્ સોનમ વાંગચુકના ૨૧ દિવસથી ચાલતા અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ અને ત્યારબાદની ઘટનાઓએ સમગ્ર દેશમાં એક ગંભીર ચર્ચા જગાવી છે. એક તરફ સોનમ વાંગચુક હોસ્પિટલના બિછાને પોતાના સિદ્ધાંતો પર અડગ છે, તો બીજી તરફ દિલ્હીમાં અન્ય આંદોલનકારીઓ પણ વહીવટી તંત્રના દબાણ હેઠળ છે.
સોનમ વાંગચુક: આસ્થા અને આંદોલન વચ્ચેની લડાઈ
લદ્દાખની ઓળખ, ત્યાંનું પર્યાવરણ અને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિની માગ સાથે ઉપવાસ પર બેઠેલા સોનમ વાંગચુકનું સ્વાસ્થ્ય અત્યારે ચિંતાનો વિષય છે. હોસ્પિટલના અહેવાલો અનુસાર, ૨૧ દિવસના લાંબા ઉપવાસને કારણે તેમના શરીરમાં નિર્જલીકરણ (dehydration) અને મેટાબોલિક અસંતુલન જોવા મળ્યું છે. તેમ છતાં, વાંગચુકે કોઈપણ પ્રકારના ઈન્ટ્રાવેનસ ફ્લુઈડ્સ કે દવા લેવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે.
આ સ્થિતિમાં તેમના પત્ની ગીતાંજલિ જે. આંગમોએ હોસ્પિટલની પારદર્શિતા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો છે કે તેમને વાંગચુકની તબિયત વિશે યોગ્ય માહિતી આપવામાં આવતી નથી કે તેમના લોહીના નમૂના બીજા લેબમાં તપાસવા માટે આપવામાં આવતા નથી. ગીતાંજલિએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમના પરિવાર અને અંગત ડોકટરોની સંમતિ વગર તેમને કોઈપણ પ્રકારની દવા કે સારવાર આપવામાં ન આવે. આ ઘટના હોસ્પિટલ અને આંદોલનકારીઓના પરિવાર વચ્ચેના વિશ્વાસના અભાવને ઉજાગર કરે છે.
‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ અને રાત્રિનો પહેરો
જ્યારે સોનમ વાંગચુક હોસ્પિટલમાં છે, ત્યારે અન્ય આંદોલનકારીઓ જંતર-મંતર પર પોતાની હાજરી જાળવી રાખવા માટે મથી રહ્યા છે. ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ના સ્થાપક અભિજીત દીપકેએ દાવો કર્યો છે કે દિલ્હી પોલીસ રાત્રિ દરમિયાન અથવા વહેલી સવારે આંદોલનકારીઓ પર કડક કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ ડરને પગલે તેમણે લોકો અને સમર્થકોને ‘નાઈટ વિજિલ’ (રાત્રિનો પહેરો) માટે આહવાન કર્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે, સરકાર યુવાનોના અવાજને દબાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ ૨૦ જુલાઈએ પ્રસ્તાવિત ‘ચલો સંસદ’ કૂચ કોઈપણ ભોગે પાર પાડવામાં આવશે.
અણ્ણા હઝારેનું સમર્થન અને સરકારની ભૂમિકા
આંદોલનકારીઓની સ્થિતિને જોતા સમાજસેવક અણ્ણા હઝારેએ પણ સરકારને ચેતવણી આપી છે. તેમણે વીડિયો સંદેશ દ્વારા કહ્યું કે, “સરકારે વાંગચુકની ધીરજની કસોટી ન કરવી જોઈએ. તેમની માગણીઓ પર હા કે ના કહેવામાં વાંધો શું છે? ઓછામાં ઓછી વાતચીત તો થવી જ જોઈએ.” અણ્ણાના આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારનું મૌન પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવી રહ્યું છે. આંદોલનકારીઓનું માનવું છે કે સરકારની ઉદાસીનતા જ આ સમગ્ર વિવાદનું મૂળ છે.
લોકશાહીમાં વિરોધનું મહત્વ
લોકશાહીમાં અસંમતિનો અધિકાર એ બંધારણીય અધિકાર છે. જ્યારે કોઈ નાગરિક શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાના હક્કો માટે લડતો હોય, ત્યારે સરકારનું પ્રથમ કામ સાંભળવાનું હોય છે, ન કે તેને બળજબરીથી ખસેડવાનું કે હોસ્પિટલમાં કેદ કરવાનું. જંતર-મંતર પર પોલીસનું વધતું દબાણ અને આંદોલનકારીઓની સતત અસુરક્ષાની ભાવના એ સૂચવે છે કે આપણે લોકશાહીના પાયાના મૂલ્યોથી કેટલા દૂર જઈ રહ્યા છીએ.
આગળનો માર્ગ શું હોઈ શકે?
આ સમગ્ર મામલામાં હવે સમય છે કે સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે સીધો સંવાદ થાય. સોનમ વાંગચુક જેવા વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય બગડવું એ માત્ર એક વ્યક્તિની તબિયતનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે દેશના એક સંવેદનશીલ હિસ્સાની ભાવનાઓનો પ્રશ્ન છે. જો વાતચીતનો દરવાજો ખોલવામાં આવે, તો ઉકેલ ચોક્કસ મળી શકે છે. પરંતુ જો દમનનો માર્ગ અપનાવવામાં આવશે, તો આ આંદોલન વધુ ઉગ્ર બનવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
અત્યારે દેશની નજર જંતર-મંતર પર છે. સોનમ વાંગચુકનું મૌન અને અન્ય યુવા આંદોલનકારીઓનો રોષ સરકાર માટે એક મોટો સંદેશ છે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે ૨૦ જુલાઈની ‘ચલો સંસદ’ કૂચ પછી સરકારનું વલણ શું રહે છે. શું સરકાર સંવાદ સાધશે કે પછી પોલીસ બળનો ઉપયોગ કરીને આ અવાજોને દબાવી દેવામાં આવશે? આ સવાલનો જવાબ જ આવનારા દિવસોમાં દેશના રાજકીય વાતાવરણને નક્કી કરશે.
