ઈરાનનું પરમાણુ મિશન: હુમલા બાદ કાટમાળ પાછળ તેહરાન શું છુપાવી રહ્યું છે?
જૂન 2025માં ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલા ’12-દિવસીય યુદ્ધ’ બાદ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને મોટો ફટકો પડ્યો હતો, પરંતુ તાજેતરની સેટેલાઇટ તસવીરો એક અલગ જ કહાની કહી રહી છે. તેહરાન હવે તેની ક્ષતિગ્રસ્ત સાઇટ્સ પર નવી છતો (Roofs) બનાવીને અને પહાડો નીચે ગુપ્ત ઠેકાણાઓનો વિસ્તાર કરીને પોતાની ગતિવિધિઓને આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખથી છુપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
સેટેલાઇટ તસવીરોમાં મોટો ખુલાસો: ‘સંતાકૂકડી’ની રમત શરૂ
જાન્યુઆરી 2026ની સેટેલાઇટ તસવીરો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે ઈરાને તેની મુખ્ય પરમાણુ સુવિધાઓ પર નવેસરથી નિર્માણ કાર્ય શરૂ કર્યું છે. નતાન્ઝ (Natanz) અને ઈસ્ફહાન (Isfahan) જેવી સાઇટ્સ પર બોમ્બમારોથી નાશ પામેલી ઇમારતો પર નવી છતો બનાવવામાં આવી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ છતોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય IAEA ના નિરીક્ષકો અને સેટેલાઇટ કેમેરાથી જમીની ગતિવિધિઓને છુપાવવાનો છે. એન્ડ્રિયા સ્ટ્રાઈકર જેવા નિષ્ણાતોના મતે, ઈરાન એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે તે ઈઝરાયેલ કે અમેરિકાની નજરમાં આવ્યા વિના હુમલામાં બચેલી સંપત્તિઓ, જેમ કે સંવર્ધિત યુરેનિયમનો સ્ટોક, ત્યાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢી શકે.
પિકેક્સ માઉન્ટેન: ફોર્ડો કરતા પણ ઊંડું ગુપ્ત ઠેકાણું
ઈરાન માત્ર કાટમાળને જ નથી છુપાવી રહ્યું, પરંતુ નતાન્ઝ પાસે ‘પિકેક્સ માઉન્ટેન’ (Pickaxe Mountain) નામની સાઇટ પર પોતાના પરમાણુ માળખાને વધુ ઊંડાણમાં લઈ જઈ રહ્યું છે. આ સાઇટ જમીનથી 80 થી 100 મીટર નીચે આવેલી છે, જે તેને ઈરાનની અગાઉની સુરક્ષિત ફોર્ડો (Fordow) સાઇટ કરતા પણ વધુ સુરક્ષિત બનાવે છે. સેટેલાઇટ ઈમેજરીમાં નવી સુરક્ષા દિવાલો, કિલ્લેબંધીવાળા ટનલ પ્રવેશદ્વારો અને ખોદકામની પ્રવૃત્તિઓમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. સંસ્થાઓનું અનુમાન છે કે આ સાઇટનો ઉપયોગ અદ્યતન સેન્ટ્રીફ્યુજ એસેમ્બલી અને સંભવતઃ યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે થઈ શકે છે.
પરચિન અને અન્ય સાઇટ્સ પર હિલચાલ
ઈરાન તેના લશ્કરી પરમાણુ સંશોધનને પુનર્જીવિત કરવાના સંકેતો પણ આપી રહ્યું છે. પરચિન (Parchin) લશ્કરી સંકુલમાં ‘તલેઘાન 2’ ઇમારતનું ઝડપથી પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ત્યાં એક નળાકાર ચેમ્બર જોવા મળી છે, જે પરમાણુ હથિયારના વિકાસ માટે જરૂરી ‘હાઈ-એક્સપ્લોઝિવ’ પરીક્ષણો માટે વાપરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, ‘લવિઝન 2’ અને ‘શાહિદ મેસામી’ જેવી સાઇટ્સ પર ઈરાન કાટમાળ હટાવીને ‘સેનિટાઈઝેશન’ કરી રહ્યું છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પણ તપાસ દરમિયાન પુરાવાઓ ભૂંસી શકાય.
વૈશ્વિક દબાણ અને રાજદ્વારી મડાગાંઠ
ઈરાનના આ પગલાંએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે તણાવ પેદા કર્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં, ઈરાન દ્વારા પરમાણુ કરારના ઉલ્લંઘનને કારણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ તેના પર ફરીથી કડક આર્થિક પ્રતિબંધો (Snapback sanctions) લાગુ કરી દીધા છે. જોકે, આ પ્રતિબંધો છતાં ઈરાને રશિયા સાથે 25 અબજ ડોલરનો કરાર કર્યો છે, જે હેઠળ રશિયા ઈરાનમાં ચાર નવા પરમાણુ પાવર પ્લાન્ટ બનાવશે. બીજી તરફ, ઈરાને યુદ્ધ પછીથી IAEA નિરીક્ષકોને તેની મુખ્ય સાઇટ્સના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકી રાખ્યો છે.
જોકે જૂન મહિનાના હુમલાઓએ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને 1 થી 2 વર્ષ પાછળ ધકેલી દીધો છે, પરંતુ તેહરાનની વર્તમાન ગતિવિધિઓ સૂચવે છે કે તે હાર માનવાને બદલે પોતાના મિશનને પહાડોની ઊંડાઈ અને નવી છતો પાછળ ફરીથી સંગઠિત કરી રહ્યું છે.
