ભારત-અમેરિકા ઐતિહાસિક વેપાર સમજૂતી: ટેરિફ ઘટીને 18% થયો, રશિયન તેલની ખરીદી પર રોક
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યાપારી સંબંધોમાં એક મોટો અને નિર્ણાયક વળાંક આવ્યો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચે થયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય ટેલિફોનિક વાતચીત બાદ બંને દેશોએ એક ઐતિહાસિક વેપાર સમજૂતી પર સહમતી દર્શાવી છે. આ સમજૂતી હેઠળ અમેરિકાએ ભારતીય ઉત્પાદનો પર લાગતા કુલ અસરકારક ટેરિફને 50 ટકાથી ઘટાડીને 18 ટકા કરી દીધો છે. આને વૈશ્વિક બજારોમાં ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી અને આર્થિક સફળતા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
વ્યાપારી તણાવનો અંત અને નવા ટેરિફ દરો
આ સમજૂતી 2 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવી હતી, જેનાથી છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલા વ્યાપારી તણાવ અને અનિશ્ચિતતા પર વિરામ મુકાયો છે. અમેરિકાએ ‘મૈત્રી અને સન્માન’ ના સંકેત રૂપે ભારતીય નિકાસ પર લાગુ 25 ટકાના પારસ્પરિક ટેરિફને ઘટાડીને 18 ટકા કર્યો છે. તેની સાથે જ રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલની આયાત અંગે લાદવામાં આવેલા 25 ટકાના દંડાત્મક ટેરિફને પણ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દેવામાં આવ્યો છે.
શૂન્ય ટેરિફ તરફ પ્રયાણ અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા
સમજૂતી મુજબ હવે ભારતીય વસ્તુઓ પર અમેરિકામાં માત્ર 18 ટકાનો બેઝલાઈન ટેરિફ લાગુ થશે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે એવો પણ સંકેત આપ્યો છે કે ભારત ભવિષ્યમાં અમેરિકી ઉત્પાદનો પર લાગતા ટેરિફ અને બિન-ટેરિફ અવરોધોને શૂન્ય (Zero Tariff) ની દિશામાં લઈ જવા પર કામ કરશે. આ ઘટાડા બાદ ભારતને અમેરિકી બજારમાં વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોની સરખામણીમાં સ્પર્ધાત્મક સરસાઈ મળવાની આશા છે.
ઊર્જા નીતિમાં મોટો ફેરફાર: રશિયન તેલ પર રોક
આ વેપાર સમજૂતીનું એક મહત્વનું અને સંવેદનશીલ પાસું ઊર્જા નીતિ સાથે જોડાયેલું છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, વડાપ્રધાન મોદી રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીને તબક્કાવાર રીતે સમાપ્ત કરવા માટે સંમત થયા છે. તેની ભરપાઈ માટે ભારત અમેરિકા અને સંભવિત રીતે વેનેઝુએલા પાસેથી તેલ અને ગેસની આયાત વધારશે. વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય સંતુલનની દ્રષ્ટિએ પણ આ એક મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.
‘બાય અમેરિકન’ પહેલ હેઠળ 500 અબજ ડોલરનું રોકાણ
આની સાથે જ ભારતે અમેરિકાની ‘બાય અમેરિકન’ (Buy American) પહેલ હેઠળ 500 અબજ ડોલરથી વધુ મૂલ્યની ખરીદીની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે. જેમાં ઊર્જા (તેલ અને ગેસ), અદ્યતન ટેકનોલોજી, કૃષિ ઉત્પાદનો, કોલસો અને ઔદ્યોગિક મશીનરીનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આનાથી બંને દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાની આર્થિક ભાગીદારી મજબૂત થશે.
ભારતીય શેરબજારમાં ઉત્સાહ અને ઉદ્યોગોને લાભ
સમજૂતીની જાહેરાત બાદ ભારતીય શેરબજારોમાં જબરદસ્ત ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો. સૌથી વધુ લાભ તે ક્ષેત્રોને થયો જે અત્યાર સુધી ઊંચા ટેરિફને કારણે દબાણમાં હતા. કાપડ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ જેવી કે ગોકુલદાસ એક્સપોર્ટ્સ અને વેલસ્પન લિવિંગના શેરમાં 6 થી 15 ટકા સુધીની તેજી નોંધાઈ હતી. બીજી તરફ આઈટી અને બેંકિંગ સેક્ટરમાં પણ મજબૂતી જોવા મળી હતી, જ્યાં વિપ્રો, ઈન્ફોસિસ અને એચડીએફસી બેંકના શેરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો.
નિકાસકારો માટે નવી તકો
આ ઉપરાંત દરિયાઈ ઉત્પાદનો, આભૂષણો અને એન્જિનિયરિંગ નિકાસ સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગોને પણ આ ટેરિફ ઘટાડાથી સીધો લાભ મળવાની અપેક્ષા છે. વિશ્લેષકોના મતે, આનાથી ભારતના નિકાસકારોનો ખર્ચ ઘટશે અને અમેરિકી બજારમાં તેમની સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિ વધુ મજબૂત બનશે.
વ્યૂહાત્મક રીસેટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભાવ
વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ આ સમજૂતીને ‘સ્ટ્રેટેજિક રીસેટ’ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. પૂર્વ અમેરિકી અધિકારી નિશા બિસ્વાલે તેને ‘ફેઝ-1’ સમજૂતી ગણાવતા કહ્યું કે આ એક વિશાળ ભારત-અમેરિકા આર્થિક ભાગીદારીનો પાયો નાખે છે. કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે રશિયન તેલથી અંતર જાળવવાનો નિર્ણય રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના સંદર્ભમાં રશિયાના આવકના સ્ત્રોતો પર દબાણ વધારવાની દિશામાં પણ મહત્વનો સાબિત થઈ શકે છે.
ભવિષ્યના પડકારો અને સ્પષ્ટતાની જરૂરિયાત
જોકે રાજકીય સ્તરે આ સમજૂતીની જાહેરાત થઈ ચૂકી છે, પરંતુ તેના કાયદાકીય જોગવાઈઓ, વિગતવાર શરતો અને સમયમર્યાદા અંગે હજુ સ્પષ્ટતા આવવાની બાકી છે. વાણિજ્ય મંત્રાલય દ્વારા તેનો ‘ફાઈન પ્રિન્ટ’ (વિગતવાર દસ્તાવેજ) બહાર પાડવામાં આવ્યા પછી જ ખેડૂતો, MSME અને સેવા ક્ષેત્ર—ખાસ કરીને H-1B વિઝા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ—પર તેની વાસ્તવિક અસરોનું આકલન થઈ શકશે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આ પાસાઓ પર ભવિષ્યની સ્પષ્ટતા જ આ ઐતિહાસિક સોદાની લાંબા ગાળાની સફળતા નક્કી કરશે.
