ઇન્ડિગો પહેલાં આ એરલાઇન્સ પણ થઈ હતી ફેલ: ભારતના એવિએશન માર્કેટના પડકારો અને અસફળતાના કારણો
ભારતનું એવિએશન માર્કેટ આજે વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી મોટું અને ઝડપથી વિકસતું બજાર છે. હવાઈ મુસાફરી હવે સામાન્ય માણસ માટે પણ સુલભ બની છે. જોકે, આ ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ ઘણો ઉતાર-ચઢાવવાળો રહ્યો છે. ભારતમાં ઇન્ડિગો (IndiGo), એર ઇન્ડિયા (Air India), સ્પાઇસ જેટ (SpiceJet) અને તાજેતરમાં આકાસા એર (Akasa Air) જેવી એરલાઇન્સની સફળતા વચ્ચે એવી ઘણી વિમાન કંપનીઓ છે, જે આર્થિક સંકટ, ભારે દેવું, ઇંધણના વધતા ભાવ અને નબળા સંચાલન જેવા વિવિધ કારણોસર આકાશમાં લાંબો સમય ટકી શકી નહીં.
ઇન્ડિગોની સફળતા અને પ્રભુત્વ પહેલાં, ભારતના આકાશમાં ઘણી એરલાઇન્સે ઉડાન ભરી અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. આ એરલાઇન્સની નિષ્ફળતા ભારતીય ઉડ્ડયન ક્ષેત્રની પડકારજનક પ્રકૃતિ દર્શાવે છે.
નિષ્ફળ ગયેલી મુખ્ય ભારતીય એરલાઇન્સની યાદી:
ભારતીય આકાશમાંથી વિદાય લેનારી કેટલીક મુખ્ય વિમાન કંપનીઓ નીચે મુજબ છે, જેમાંની કેટલીક તો એક સમયે માર્કેટ લીડર પણ હતી:
કિંગફિશર એરલાઇન્સ (Kingfisher Airlines):
- સમયગાળો: 2005-2012
- નિષ્ફળતાનું કારણ: ઉદ્યોગપતિ વિજય માલ્યાની માલિકીની આ એરલાઇન્સ એક સમયે દેશની બીજી સૌથી મોટી એરલાઇન્સ હતી. જોકે, વૈભવી સેવાઓ પર વધુ પડતો ખર્ચ, મોટા પ્રમાણમાં દેવું અને સતત નુકસાનના કારણે તેનું સંચાલન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું પડ્યું.
જેટ એરવેઝ (Jet Airways):
- સમયગાળો: 1993-2019
- નિષ્ફળતાનું કારણ: એક સમયે ભારતની સૌથી મોટી અને પ્રીમિયમ ખાનગી એરલાઇન્સમાંથી એક, જેટ એરવેઝને ઇંધણના ઊંચા ભાવો, આક્રમક સ્પર્ધા અને આર્થિક સંચાલનની ખામીઓના કારણે ભારે નુકસાન થયું. આખરે, એપ્રિલ 2019માં નાણાકીય કટોકટીના કારણે તેણે તેની કામગીરી બંધ કરી દીધી.
ગો ફર્સ્ટ (Go First) – અગાઉ ગો એર (Go Air):
- સમયગાળો: 2005-2023 (દિવાળિયાપણાની કાર્યવાહી શરૂ)
- નિષ્ફળતાનું કારણ: વાડિયા ગ્રુપની માલિકીની આ બજેટ એરલાઇન્સે એન્જિન સપ્લાયર્સ સાથેના વિવાદ અને COVID-19 ના કારણે વધેલા દેવાને કારણે પોતાને નાદાર જાહેર કરી.
એર ડેક્કન (Air Deccan):
- સમયગાળો: 2003-2008
- નિષ્ફળતાનું કારણ: આ એરલાઇને ‘લો-કોસ્ટ કેરિયર’ મોડેલની શરૂઆત કરી. જોકે, બાદમાં તે કિંગફિશર એરલાઇન્સમાં વિલીન થઈ ગઈ, જે આખરે નિષ્ફળ ગઈ.
એર સહારા (Air Sahara):
- સમયગાળો: 1993-2007
- નિષ્ફળતાનું કારણ: આ એરલાઇન્સને પાછળથી જેટ એરવેઝ દ્વારા ખરીદવામાં આવી અને તેનું નામ બદલીને જેટલાઈટ (JetLite) કરવામાં આવ્યું, પરંતુ આખરે તે પણ જેટ એરવેઝની સાથે અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
મોદીલુફ્ટ (ModiLuft):
- સમયગાળો: 1993-1996
- નિષ્ફળતાનું કારણ: ઉદ્યોગપતિ એસ.કે. મોદી દ્વારા જર્મનીની લુફ્થાન્સા (Lufthansa) સાથેના ટેકનિકલ પાર્ટનરશિપમાં શરૂ કરાયેલી આ એરલાઇન્સ સ્પર્ધા અને ભાગીદારીના ભંગને કારણે લાંબો સમય ટકી શકી નહીં.
ઈસ્ટ-વેસ્ટ એરલાઇન્સ (East-West Airlines):
- સમયગાળો: 1992-1995
- નિષ્ફળતાનું કારણ: ભારતની પ્રથમ ખાનગી એરલાઇન્સમાંથી એક, જે સંચાલકીય સમસ્યાઓ અને નાણાકીય ખેંચતાણને કારણે બંધ થઈ ગઈ.
દમાનિયા એરવેઝ (Damania Airways):
- સમયગાળો: 1993-1997
- નિષ્ફળતાનું કારણ: આ ખાનગી એરલાઇન્સ પણ ભંડોળની અછત અને બજારની સ્પર્ધા સામે ટકી શકી નહીં.
ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના પડકારો
આ યાદી સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતીય ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં ટકી રહેવું કેટલું મુશ્કેલ છે. ભલે તે કિંગફિશર જેવી વૈભવી સેવા પ્રદાન કરનારી એરલાઇન હોય કે એર ડેક્કન જેવી બજેટ એરલાઇન, ભારે દેવું, ઇંધણના ભાવમાં વધારો, રૂપિયાનું અવમૂલ્યન (depreciation) અને આક્રમક ભાવ સ્પર્ધા જેવા પરિબળોએ ઘણી કંપનીઓને જમીન પર લાવી દીધી છે. ઇન્ડિગોની સફળતા આ પડકારોના અસરકારક સંચાલન અને ખર્ચ-નિયંત્રણના કડક મોડેલ પર આધારિત છે.
ભવિષ્યમાં, આ બજારમાં ફક્ત તે જ એરલાઇન્સ ટકી શકશે જે કાર્યક્ષમ સંચાલન, મજબૂત નાણાકીય આયોજન અને ગ્રાહકોને સુસંગત સેવાઓ પ્રદાન કરી શકશે.
