બ્રિટનના વડાપ્રધાન એન્ડી બર્નહામનો મોટો દાવો: 2016ના બ્રેક્ઝિટ જનમતમાં રશિયાની દખલગીરી થઈ હતી
બ્રિટનની રાજનીતિમાં ફરી એકવાર બ્રેક્ઝિટનો મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. બ્રિટનના વડાપ્રધાન એન્ડી બર્નહામે દાવો કર્યો છે કે વર્ષ 2016માં યુરોપિયન યુનિયન (EU)માંથી બહાર નીકળવા અંગે યોજાયેલા જનમત દરમિયાન રશિયાએ દખલગીરી કરી હતી. તેમના આ નિવેદનથી બ્રિટનની રાજકીય ચર્ચામાં નવી ગરમાવો આવ્યો છે. લગભગ એક દાયકા જૂના આ જનમત અંગે હવે ફરી સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે કે શું વિદેશી શક્તિઓએ બ્રિટિશ મતદારોના અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો?
બર્નહામે ‘ધ રેસ્ટ ઇઝ પોલિટિક્સ’ નામના પોડકાસ્ટમાં વાતચીત દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે વડાપ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યા બાદ તેમણે આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા માગી હતી. તેમને મળેલો જવાબ સ્પષ્ટ હતો કે હા, 2016ના જનમતમાં રશિયાની દખલગીરી થઈ હતી.
જોકે, વડાપ્રધાને આ દાવાને સમર્થન આપતા ચોક્કસ પુરાવા જાહેર કર્યા નથી. રશિયાએ કઈ રીતે દખલગીરી કરી, તેની પાછળ કઈ પ્રવૃત્તિઓ જવાબદાર હતી અને તેની મતદાનના અંતિમ પરિણામ પર કેટલી અસર પડી, તે અંગે હજુ પણ અનેક પ્રશ્નો બાકી છે.
શું કહ્યું બ્રિટનના વડાપ્રધાન એન્ડી બર્નહામે?
બર્નહામના નિવેદનનું મહત્ત્વ એટલા માટે વધારે છે કે બ્રિટનના વડાપ્રધાન દ્વારા 2016ના બ્રેક્ઝિટ જનમતમાં રશિયાની દખલગીરી થઈ હોવાની આ પ્રકારની સ્પષ્ટ જાહેર સ્વીકૃતિને અભૂતપૂર્વ માનવામાં આવી રહી છે.
તેમણે જણાવ્યું કે વડાપ્રધાનના કાર્યાલયમાં આવ્યા બાદ તેમણે સીધો સવાલ પૂછ્યો હતો કે શું રશિયાએ બ્રિટનના યુરોપિયન યુનિયનમાંથી બહાર નીકળવાના જનમતને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો? તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેમને સ્પષ્ટ જવાબ મળ્યો કે આવી દખલગીરી થઈ હતી.
બર્નહામે આ મુદ્દાને જાહેર રેકોર્ડ પર મૂકવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમના મતે, વિદેશી શક્તિઓ લોકશાહી પ્રક્રિયાઓને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરતી હોય તો નાગરિકોને તેની જાણ હોવી જોઈએ. ખાસ કરીને યુરોપના અન્ય દેશોમાં પણ આવી પ્રવૃત્તિઓ અંગે ચિંતા વધી રહી છે ત્યારે આ પ્રકારની માહિતી મહત્ત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
જોકે, વડાપ્રધાને એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે તેમને આ માહિતી કયા અધિકારી અથવા કઈ ગુપ્તચર એજન્સી દ્વારા આપવામાં આવી હતી. તેમણે સંબંધિત પુરાવાઓની વિગતો પણ જાહેર કરી નથી.
શું છે બ્રેક્ઝિટ અને શા માટે આ મુદ્દો મહત્ત્વનો છે?
બ્રેક્ઝિટ શબ્દનો ઉપયોગ બ્રિટનના યુરોપિયન યુનિયનમાંથી બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા માટે થાય છે. યુરોપિયન યુનિયન યુરોપના અનેક દેશોનું રાજકીય અને આર્થિક સંગઠન છે, જે સભ્ય દેશો વચ્ચે વેપાર, સહકાર અને વિવિધ નીતિઓના સંકલન માટે કાર્ય કરે છે.
23 જૂન, 2016ના રોજ બ્રિટનમાં જનમત યોજાયો હતો. મતદારોને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે દેશે યુરોપિયન યુનિયનમાં રહેવું જોઈએ કે તેમાંથી બહાર નીકળવું જોઈએ.
જનમતમાં બહાર નીકળવાના પક્ષમાં આશરે 52 ટકા મત પડ્યા હતા, જ્યારે યુરોપિયન યુનિયનમાં રહેવાના પક્ષને લગભગ 48 ટકા મત મળ્યા હતા. આ પરિણામે બ્રિટનની રાજનીતિ, અર્થતંત્ર અને યુરોપ સાથેના સંબંધોમાં મોટો ફેરફાર લાવ્યો.
બ્રેક્ઝિટના સમર્થકોનું માનવું હતું કે યુરોપિયન યુનિયનથી અલગ થવાથી બ્રિટન પોતાના કાયદા, સરહદો અને વેપાર નીતિઓ અંગે વધુ સ્વતંત્ર નિર્ણયો લઈ શકશે. બીજી તરફ, વિરોધીઓએ ચેતવણી આપી હતી કે આ નિર્ણયથી વેપાર, રોજગાર, રોકાણ અને યુરોપ સાથેના સંબંધો પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
આટલા મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણયમાં વિદેશી દખલગીરીનો દાવો સામે આવતાં સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ઊભો થાય છે કે મતદારો સુધી પહોંચેલી માહિતી કેટલી વિશ્વસનીય હતી અને સોશિયલ મીડિયા તથા અન્ય માધ્યમો દ્વારા લોકોના અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરવાનો કોઈ પ્રયાસ થયો હતો કે નહીં.
રશિયા પર દખલગીરીના આરોપો અગાઉ પણ લાગ્યા હતા
રશિયા પર અન્ય દેશોની ચૂંટણી અને રાજકીય પ્રક્રિયાઓને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરવાના આરોપો અગાઉ પણ લાગતા રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાના વધતા ઉપયોગ સાથે વિદેશી દખલગીરી અંગેની ચિંતા વધી છે.
આવી દખલગીરીનો અર્થ માત્ર મતદાનની પ્રક્રિયામાં સીધો હસ્તક્ષેપ એવો નથી. તેમાં સોશિયલ મીડિયા પર ભ્રામક માહિતી ફેલાવવી, નકલી એકાઉન્ટ્સ દ્વારા ચર્ચાઓને પ્રભાવિત કરવી, રાજકીય વિવાદોને વધારવા અથવા કોઈ ચોક્કસ અભિપ્રાયને વધુ પ્રસારિત કરવાનો પ્રયાસ પણ સામેલ હોઈ શકે છે.
પરંતુ કોઈ દેશમાં ખોટી માહિતી ફેલાવવાનો પ્રયાસ થયો હોય અને તે દેશના મતદાનના પરિણામમાં ફેરફાર આવ્યો હોય, તે બંને અલગ બાબતો છે. પરિણામ પર અસર સાબિત કરવા માટે વિશ્વસનીય પુરાવા અને ઊંડાણપૂર્વકની તપાસ જરૂરી છે.
બર્નહામના તાજેતરના નિવેદનમાં પણ આ જ મુદ્દો મહત્ત્વનો છે. તેમણે દખલગીરી થઈ હોવાનો દાવો કર્યો છે, પરંતુ તેના સ્વરૂપ અને મતદાન પરની અસર અંગે જાહેરમાં પૂરતી વિગતો આપી નથી. તેથી આ નિવેદનને આધારે રશિયાએ જ બ્રેક્ઝિટનું પરિણામ નક્કી કર્યું હતું એવું કહેવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
2020ના સંસદીય અહેવાલમાં શું બહાર આવ્યું હતું?
બ્રિટનની સંસદીય ઇન્ટેલિજન્સ એન્ડ સિક્યુરિટી કમિટીએ વર્ષ 2020માં રશિયાની સંભવિત દખલગીરી અંગે એક મહત્ત્વપૂર્ણ અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો.
આ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે બ્રિટિશ સરકારે 2016ના બ્રેક્ઝિટ જનમત પર રશિયાની સંભવિત પ્રવૃત્તિઓની અસરનું પૂરતું મૂલ્યાંકન કર્યું નહોતું. અહેવાલમાં રશિયન સરકારી માધ્યમો અને સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય ટ્રોલ એકાઉન્ટ્સ દ્વારા રાજકીય ચર્ચાઓને પ્રભાવિત કરવાની સંભાવના અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
કમિટીએ એ પણ નોંધ્યું હતું કે સ્કોટલેન્ડમાં વર્ષ 2014માં યોજાયેલા સ્વતંત્રતા અંગેના જનમતને પ્રભાવિત કરવાના રશિયાના પ્રયાસો અંગે પણ ચિંતા હતી.
જોકે, આ અહેવાલનો અર્થ એવો નથી કે બ્રેક્ઝિટના અંતિમ પરિણામને રશિયાએ જ બદલી નાખ્યું હતું. અહેવાલનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે સંભવિત દખલગીરીના જોખમ અને તેની અસર અંગે પૂરતી તપાસ કરવામાં આવી નહોતી.
હવે બર્નહામના નિવેદનને કારણે આ જૂની ચર્ચા ફરી શરૂ થઈ છે. રાજકીય નિષ્ણાતો અને નાગરિકો માટે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે સરકાર પાસે કઈ નવી માહિતી છે અને તે માહિતી જાહેર કરવાથી લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ અંગે વધુ પારદર્શિતા આવશે કે નહીં.
બ્રિટનની અગાઉની સરકારોનું વલણ શું હતું?
બ્રેક્ઝિટમાં રશિયાની સંભવિત ભૂમિકા અંગે બ્રિટનમાં અગાઉ પણ રાજકીય મતભેદો રહ્યા છે. ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન બોરિસ જૉનસને વર્ષ 2020માં જણાવ્યું હતું કે જનમતના પરિણામને પ્રભાવિત કરવામાં રશિયાની સફળ દખલગીરી થઈ હોવાના પુરાવા નથી.
આ નિવેદન અને બર્નહામના તાજેતરના દાવા વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત જોવા મળે છે. એક તરફ અગાઉની સરકાર દ્વારા પરિણામ પર સફળ દખલગીરીના પુરાવા ન હોવાની વાત કરવામાં આવી હતી, જ્યારે બીજી તરફ વર્તમાન વડાપ્રધાન કહે છે કે તેમને મળેલી માહિતી મુજબ દખલગીરી થઈ હતી.
આ તફાવતને સમજવા માટે એક મહત્ત્વની બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ. કોઈ વિદેશી દેશે પ્રભાવ પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કે નહીં અને તે પ્રયાસથી મતદાનનું પરિણામ બદલાયું હતું કે નહીં, તે બે અલગ પ્રશ્નો છે.
બર્નહામના નિવેદનથી પ્રથમ મુદ્દા અંગે ચર્ચા વધી છે, પરંતુ બીજા મુદ્દા અંગે હજુ પણ સ્પષ્ટ અને જાહેર પુરાવાઓની જરૂર છે.
જર્મની અને ફ્રાન્સને પણ ચેતવણી
બર્નહામે પોતાના નિવેદનમાં માત્ર બ્રિટનના ભૂતકાળનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી, પરંતુ યુરોપના અન્ય દેશો માટે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે, જર્મની અને ફ્રાન્સ જેવા દેશોના મતદારોએ વિદેશી દખલગીરીના જોખમ અંગે વધુ સજાગ રહેવું જોઈએ.
તેમણે જર્મનીના ચાન્સેલર ફ્રિડરિખ મર્ઝ સાથેની મુલાકાત દરમિયાન પણ રશિયાના પ્રભાવ અંગે ચર્ચા કરી હોવાનું જણાવ્યું હતું. આ ચર્ચામાં જર્મનીના જમણેરી રાજકીય પક્ષ ‘અલ્ટરનેટિવ ફોર જર્મની’ (AfD) અને રશિયા વચ્ચેના સંભવિત સંબંધોનો મુદ્દો પણ ઉઠ્યો હતો.
જોકે, કોઈ રાજકીય પક્ષ અને વિદેશી સરકાર વચ્ચેના સંબંધો અંગેના આરોપોની સ્વતંત્ર રીતે તપાસ કરવી જરૂરી છે. માત્ર રાજકીય નિવેદનના આધારે આવા સંબંધો અથવા ભંડોળની વ્યવસ્થાને સાબિત થયેલી હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
બર્નહામે યુરોપના મતદારોને ભ્રામક માહિતીથી સાવચેત રહેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. આ મુદ્દો આજના સમયમાં વધુ મહત્ત્વનો બની ગયો છે, કારણ કે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈપણ સમાચાર ખૂબ ઝડપથી લાખો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે.
બ્રેક્ઝિટના નિર્ણયને ફરી બદલવાની ચર્ચા
બ્રિટનમાં બ્રેક્ઝિટનો મુદ્દો આજે પણ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ છે. દેશના યુરોપિયન યુનિયન સાથેના સંબંધો, વેપાર, સ્થળાંતર અને આર્થિક નીતિઓ અંગે વિવિધ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે મતભેદો યથાવત્ છે.
બર્નહામે અગાઉ યુરોપિયન યુનિયન સાથેના સંબંધોને ફરી નજીક લાવવાની શક્યતા અંગે પણ વાત કરી હતી. ભવિષ્યમાં બ્રિટન ફરી યુરોપિયન યુનિયનમાં જોડાવા અંગે વિચાર કરી શકે છે કે નહીં, તે અંગે પણ રાજકીય ચર્ચા ચાલી રહી છે.
પરંતુ બ્રેક્ઝિટના પરિણામ અંગેની ચર્ચા અને રશિયાની દખલગીરી અંગેનો દાવો એક જ બાબત નથી. વિદેશી દખલગીરી થઈ હોવાની વાત સાચી સાબિત થાય તો પણ બ્રિટન યુરોપિયન યુનિયનમાં પાછું જોડાય કે નહીં તે અલગ રાજકીય અને લોકશાહી નિર્ણય રહેશે.
બ્રિટનના મતદારો, સંસદ અને રાજકીય પક્ષોએ ભવિષ્યમાં યુરોપ સાથેના સંબંધો અંગે શું વલણ અપનાવવું, તે દેશની લોકશાહી પ્રક્રિયા દ્વારા નક્કી થવાનું છે.
ડિજિટલ યુગમાં લોકશાહી સામે વધતા પડકારો
આ સમગ્ર ઘટનાએ લોકશાહીમાં માહિતીની વિશ્વસનીયતાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો છે. અગાઉ ચૂંટણી અને જનમતમાં મતદારો સુધી પહોંચવા માટે અખબારો, ટેલિવિઝન, જાહેર સભાઓ અને રાજકીય પ્રચારનો ઉપયોગ થતો હતો. હવે સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ જાહેરાતો અને ઓનલાઇન નેટવર્ક્સ પણ લોકોના અભિપ્રાય ઘડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
આ માધ્યમો દ્વારા સાચી માહિતીનો ઝડપથી પ્રસાર થઈ શકે છે, પરંતુ ખોટી અથવા ભ્રામક માહિતી પણ એટલી જ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. કોઈ ચોક્કસ દેશ કે સંગઠન તરફથી સંકલિત પ્રચાર કરવામાં આવે તો સામાન્ય મતદારો માટે માહિતીનો સાચો સ્ત્રોત ઓળખવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ પડકારનો સામનો કરવા માટે સરકારોએ ચૂંટણી પ્રક્રિયાની સુરક્ષા મજબૂત બનાવવી, ઓનલાઇન રાજકીય જાહેરાતોમાં પારદર્શિતા વધારવી અને ભ્રામક માહિતીના ફેલાવા પર નજર રાખવી જરૂરી છે. સાથે જ, નાગરિકોએ પણ કોઈ સમાચારને તરત સાચા માની લેવાને બદલે વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો પરથી તેની ચકાસણી કરવાની આદત વિકસાવવી જોઈએ.
બર્નહામના નિવેદન બાદ હવે સરકાર પાસે રહેલી માહિતી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા કરવાની માગ ઊભી થઈ શકે છે. જો સંબંધિત પુરાવાઓ જાહેર કરવામાં આવે અથવા સ્વતંત્ર તપાસ હાથ ધરવામાં આવે, તો 2016ના જનમત દરમિયાન થયેલી સંભવિત વિદેશી દખલગીરી અંગે વધુ માહિતી મળી શકે છે.
જોકે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલી કેટલીક વિગતો ગુપ્ત રાખવાની જરૂરિયાત પણ હોઈ શકે છે. તેથી સરકાર માટે પારદર્શિતા અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડકારરૂપ રહેશે.
આ સમગ્ર મુદ્દામાં સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે કોઈપણ દાવાનું મૂલ્યાંકન પુરાવાના આધારે થવું જોઈએ. વિદેશી દખલગીરી અંગેની ચિંતાને ગંભીરતાથી લેવી જરૂરી છે, પરંતુ તેના આધારે મતદારોના નિર્ણયને સંપૂર્ણપણે અમાન્ય ગણાવી દેવું પણ યોગ્ય નથી.
