કતાર-સાઉદી શાંત, તો પછી ઈરાન વિરુદ્ધ કેમ આગ ઓકી રહ્યું છે બહેરીન? જાણો શું છે હોર્મુઝનો વિવાદ
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં અત્યારે યુદ્ધની જ્વાળાઓ ભભૂકી રહી છે. આ યુદ્ધમાં સૌથી વધુ આશ્ચર્ય પમાડનારી બાબત ખાડી દેશોનું વલણ છે. એક તરફ સાઉદી અરેબિયા અને કતાર જેવા શક્તિશાળી દેશો ઈરાન સામે સીધી ટિપ્પણી કરવાનું ટાળી રહ્યા છે અને મૌન સેવી રહ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ નાનકડું બહેરીન ઈરાન સામે ખુલ્લેઆમ મેદાને આવ્યું છે. બહેરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ના મુદ્દે બીજી વખત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના દરવાજા ખખડાવ્યા છે. સવાલ એ ઉઠે છે કે જે ઈરાન સામે સાઉદી અરેબિયા જેવો દેશ પણ સાવચેતી વર્તી રહ્યો છે, તેની સામે બહેરીન આટલું આક્રમક કેમ છે?
યુએનમાં બહેરીનનો મોરચો અને હોર્મુઝનો સંકટ
બહેરીને તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં એક નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવમાં બહેરીને માંગ કરી છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગને ખુલ્લો રાખવા માટે એક વિશેષ આંતરરાષ્ટ્રીય સૈન્ય ટુકડીની રચના કરવામાં આવે. બહેરીનનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ જેવા વ્યૂહાત્મક રસ્તાઓ પર કોઈ એક દેશ (ઈરાન) નો એકાધિકાર હોઈ શકે નહીં.
ઉલ્લેખનીય છે કે અગાઉ ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીનના વીટો પાવરને કારણે આવો જ એક પ્રસ્તાવ અટકી ગયો હતો. જોકે, વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના અહેવાલ મુજબ, બહેરીને હવે નવા રાહે ઈરાન સામે કડક કાર્યવાહીનો આખો નકશો તૈયાર કર્યો છે. જો આ પ્રસ્તાવ પાસ થાય છે, તો ઈરાન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
શા માટે બહેરીન માટે હોર્મુઝ જીવાદોરી સમાન છે?
બહેરીનની આક્રમકતા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ તેનું અર્થતંત્ર છે. બહેરીન એક ટાપુ દેશ છે જે સાઉદી અને કતારની વચ્ચે આવેલો છે. તેનો તમામ વિદેશી વ્યાપાર હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દ્વારા થાય છે. બહેરીન વાર્ષિક અંદાજે 11.8 બિલિયન ડોલર ના તેલની નિકાસ કરે છે. જો ઈરાન આ રસ્તો બંધ કરે અથવા ત્યાં અવરોધો ઊભા કરે, તો બહેરીનનું અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગે તેમ છે. તાજેતરમાં ઈરાને બહેરીનની ‘બાપકો’ (Bapco) રિફાઈનરી પર પણ હુમલો કર્યો હતો, જેમાં એક નાગરિકનું મોત થયું હતું અને 50થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા. આ સીધા હુમલાએ બહેરીનને ઈરાન સામે કડક વલણ અપનાવવા મજબૂર કર્યું છે.
બહેરીન અને અમેરિકાની નિકટતા
સાઉદી અરેબિયા અને કતાર કરતા બહેરીનનું અમેરિકા સાથેનું જોડાણ અલગ પ્રકારનું છે. બહેરીન ઘણા દાયકાઓથી અમેરિકાનું વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર રહ્યું છે. અહીં અમેરિકાના અનેક સૈન્ય મથકો આવેલા છે, જેમાં યુએસ નેવીનો પાંચમો કાફલો (5th Fleet) પણ સામેલ છે. જ્યારે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષમાં અમેરિકા જોડાય છે, ત્યારે બહેરીન કુદરતી રીતે જ અમેરિકાની પડખે ઊભું રહે છે, જે તેને ઈરાન વિરુદ્ધ વધુ અવાજ ઉઠાવવાની શક્તિ આપે છે.
ઈરાન અને બહેરીન વચ્ચેનો જૂનો ઈતિહાસ અને વિવાદ
બહેરીન અને ઈરાન વચ્ચેનો વિવાદ માત્ર વર્તમાન યુદ્ધ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પણ તેના મૂળ ઈતિહાસમાં ખૂબ ઊંડા છે:
સાર્વભૌમત્વનો દાવો: વર્ષ 1602 સુધી બહેરીન પર ઈરાનનું નિયંત્રણ હતું. 1927માં ઈરાને ફરીથી બહેરીન પર પોતાનો દાવો ઠોક્યો હતો અને કહ્યું હતું કે બહેરીન તેનો જ એક ભાગ છે. જોકે, આરબ દેશોની એકતાને કારણે ઈરાન સફળ થયું નહોતું. 1971માં બ્રિટિશ શાસનમાંથી આઝાદ થયા બાદ બહેરીન એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યું, પણ ઈરાને તેને ક્યારેય દિલથી સ્વીકાર્યું નથી.
શિયા-સુન્ની સમીકરણ: આ વિવાદનું બીજું મુખ્ય પાસું ધાર્મિક છે. બહેરીન એક શિયા બહુમતી ધરાવતો દેશ છે, પરંતુ ત્યાંની સત્તા સુન્ની શાસકો (અલ-ખલીફા પરિવાર) ના હાથમાં છે. બીજી તરફ ઈરાન વિશ્વનો સૌથી મોટો શિયા દેશ છે. બહેરીનની સરકારને હંમેશા ડર રહે છે કે ઈરાન તેના દેશના શિયા સમુદાયને ઉશ્કેરીને બળવો કરાવી શકે છે. તાજેતરમાં જ્યારે ઈરાને બહેરીન પર મિસાઈલ હુમલા કર્યા, ત્યારે બહેરીનના કેટલાક શિયા જૂથોએ તેની ઉજવણી કરી હતી, જેનાથી બહેરીન સરકાર વધુ રોષે ભરાઈ છે.
કતાર અને સાઉદી કેમ મૌન છે?
સાઉદી અરેબિયા અને કતાર જાણે છે કે ઈરાન સાથેનો સીધો સંઘર્ષ આખા પ્રદેશને રાખ કરી શકે છે. સાઉદી અરેબિયા અત્યારે તેના ‘વિઝન 2030’ હેઠળ અર્થતંત્રને સુધારવા પર ધ્યાન આપી રહ્યું છે, તેથી તે ઈરાન સાથે સીધું યુદ્ધ ટાળવા માંગે છે. બીજી તરફ, કતાર હંમેશા મધ્યસ્થી (Mediator) ની ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ બહેરીન માટે આ અસ્તિત્વની લડાઈ છે. તેના પર સીધા હુમલા થઈ રહ્યા છે અને તેનું અર્થતંત્ર જોખમમાં છે, તેથી તે સાઉદીની જેમ ‘વેઈટ એન્ડ વોચ’ ની નીતિ અપનાવી શકે તેમ નથી.
