કેપી ઓલીના રસ્તે નેપાળના નવા PM બાલેન શાહ: ભારત સાથેના સંબંધોમાં ખટાશ લાવનારા બે મોટા નિર્ણયો
નેપાળના રાજકારણમાં હંમેશા ઉથલપાથલ જોવા મળે છે, પરંતુ આ વખતે સત્તાના સૂત્રો એક એવા યુવા નેતાના હાથમાં આવ્યા છે જેમના નિર્ણયોએ ભારત માટે ચિંતા વધારી દીધી છે. 27 માર્ચ 2026 ના રોજ નેપાળના સૌથી યુવા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લેનારા 35 વર્ષીય બાલેન્દ્ર શાહ ઉર્ફે ‘બાલેન શાહ’ ની સરકારને હજુ માંડ બે મહિના થયા છે, ત્યાં જ તેમણે ભારત સાથેના સંબંધો પર સીધી અસર કરતા બે મોટા નિર્ણયો લીધા છે.
ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઈમેજ અને સુધારાવાદી વાતો કરીને સત્તા પર આવેલા બાલેન શાહ હવે પૂર્વ વડાપ્રધાન કેપી શર્મા ઓલીની જેમ જ ‘ભારત-વિરોધી’ એજન્ડા પર ચાલતા હોય તેમ જણાય છે. ચાલો જાણીએ એ બે નિર્ણયો વિશે જેણે સરહદ પર તણાવ વધાર્યો છે.
૧. ભારતીય સામાન પર આકરી કસ્ટમ ડ્યુટી: સામાન્ય જનતામાં રોષ
બાલેન શાહ સરકારનો પહેલો વિવાદાસ્પદ નિર્ણય ભારતથી આવતા માલસામાન પર ટેક્સ લગાવવાનો છે. નેપાળ સરકારે નિયમ બનાવ્યો છે કે ભારતથી આવતા ૧૦૦ નેપાળી રૂપિયા (આશરે ૬૩ ભારતીય રૂપિયા) થી વધુની કિંમતના કોઈપણ સામાન પર ફરજિયાત કસ્ટમ ડ્યુટી ભરવી પડશે. આ ડ્યુટી સામાનના પ્રકાર મુજબ ૫% થી લઈને ૮૦% સુધીની છે.
આ નિર્ણયની અસર:
સરહદી જીવન પર પ્રહાર: ભારત-નેપાળની સરહદ વિશ્વની સૌથી ખુલ્લી સરહદોમાંની એક છે. સરહદ પર રહેતા હજારો નેપાળી નાગરિકો દાયકાઓથી જીવન જરૂરિયાતની ચીજો જેવી કે અનાજ, દવાઓ, વાસણો અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સામાન માટે ભારતીય બજારો પર નિર્ભર છે, કારણ કે તે નેપાળ કરતા ઘણું સસ્તું પડે છે.
વિરોધ પ્રદર્શન: આ આકરા નિર્ણયને લીધે નેપાળી નાગરિકોમાં ભારે આક્રોશ છે. નેપાળના સરહદી વિસ્તારોમાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે અને સરકાર વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા છે. આ નિર્ણયથી માત્ર સામાન્ય જનતા જ નહીં, પણ બંને દેશો વચ્ચે થતા નાના પાયાના વેપારને પણ મોટો ફટકો પડ્યો છે.
૨. કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા અને સરહદ વિવાદ
બીજો અને સૌથી ગંભીર મુદ્દો કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને લઈને ઊભો થયો છે. ૧ મે ૨૦૨૬ ના રોજ જ્યારે ભારતે આ વર્ષની યાત્રાની જાહેરાત કરી, ત્યારે નેપાળની બાલેન શાહ સરકારે તેમાં અવરોધ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. ભારત આ યાત્રા ઉત્તરાખંડના લિપુલેખ પાસ અને સિક્કિમના નાથુ લા પાસ દ્વારા સંચાલિત કરવાનું છે.
નેપાળનો વાંધો:
૩ મે ૨૦૨૬ ના રોજ નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર વિરોધ નોંધાવતા કહ્યું કે ૧૮૧૬ ની સુગૌલી સંધિ મુજબ લિમ્પિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાની નેપાળનો અભિન્ન ભાગ છે, તેથી ભારત ત્યાંથી યાત્રાનું આયોજન કરી શકે નહીં.
ભારતનો જવાબ:
ભારતે નેપાળના આ દાવાને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધો છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લિપુલેખ પાસ ૧૯૫૪ થી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનો પરંપરાગત માર્ગ રહ્યો છે અને નેપાળના દાવા ઐતિહાસિક તથ્યો પર આધારિત નથી.
બાલેન શાહની રાજકીય વિચારધારા અને ચીન તરફ ઝુકાવ
બાલેન શાહ જ્યારે કાઠમંડુના મેયર હતા, ત્યારે પણ તેમણે પોતાની ઓફિસમાં ‘ગ્રેટર નેપાળ’ (જેમાં ભારતના કેટલાક હિસ્સાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા) નો નકશો લગાવીને વિવાદ સર્જ્યો હતો. કેપી ઓલીની જેમ જ બાલેન શાહ પણ રાષ્ટ્રવાદના નામે ભારત સાથેના જૂના સંબંધોને જોખમમાં મૂકી રહ્યા હોય તેવું લાગે છે. નેપાળના રાજકીય વર્તુળોમાં એવી પણ ચર્ચા છે કે બાલેન શાહ સરકાર પડદા પાછળ ચીન સાથે નિકટતા વધારી રહી છે.
