8 ગામથી શરૂ થયેલી સફર અને આજે 20 લાખ ખેડૂતોની જીવાદોરી: બનાસ ડેરીની અકલ્પનીય સફળતા ગાથા
ભારતમાં જ્યારે પણ દૂધ અથવા તેની બનાવટોની વાત આવે છે, ત્યારે આપણા મનમાં સૌથી પહેલું નામ ‘અમૂલ’નું આવે છે. અમૂલ આજે એક વૈશ્વિક બ્રાન્ડ બની ગયું છે, પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે અમૂલ પાસે આટલું બધું દૂધ ક્યાંથી આવે છે? હકીકતમાં, અમૂલ કોઈ એકલી ફેક્ટરી નથી, પરંતુ તે ઘણી સહકારી ડેરીઓનું એક વિશાળ નેટવર્ક છે. આ નેટવર્કની સૌથી મજબૂત કડી અને ભારત જ નહીં, પરંતુ એશિયાની સૌથી મોટી ડેરી છે— બનાસ ડેરી.
ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલી આ ડેરી આજે ભારતીય ગ્રામીણ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ માનવામાં આવે છે. આવો, વિગતવાર જાણીએ બનાસ ડેરીની સફર, તેની સફળતા અને અમૂલ સાથેના તેના ઊંડા સંબંધ વિશે.
એશિયાનો સૌથી મોટો ડેરી સંઘ: એક નજરે
બનાસ ડેરી, જે સત્તાવાર રીતે ‘બનાસકાંઠા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ’ તરીકે ઓળખાય છે, તેણે આજે દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે એક કીર્તિમાન સ્થાપિત કર્યો છે. તેનું મુખ્ય મથક ગુજરાતના પાલનપુરમાં આવેલું છે. આ ડેરી ‘ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન’ (GCMMF) એટલે કે અમૂલનો સૌથી મહત્વનો હિસ્સો છે.
આજે બનાસ ડેરીની ક્ષમતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે તે દરરોજ 80 લાખ લિટરથી વધુ દૂધ એકત્ર કરે છે. બીજી તરફ, જો તેના વાર્ષિક ટર્નઓવરની વાત કરીએ, તો તે ₹24,000 કરોડના આંકડાને વટાવી ગયું છે. આ આંકડા માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં તેને દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ટોચ પર રાખે છે.
ગાલબા કાકાનું એ સપનું, જેણે બદલી નાખ્યું ખેડૂતોનું નસીબ
બનાસ ડેરીના પાયા પાછળ એક એવી વ્યક્તિનો સંઘર્ષ અને દૂરંદેશી છે, જેમને લોકો પ્રેમથી ‘ગાલબા કાકા’ (ગાલબાભાઈ નાનજીભાઈ પટેલ) કહેતા હતા. 1960ના દાયકામાં બનાસકાંઠાના ખેડૂતોની સ્થિતિ બહુ સારી નહોતી. ખેતી સંપૂર્ણપણે વરસાદ પર નિર્ભર હતી અને પશુપાલકોને તેમના દૂધના યોગ્ય ભાવ મળતા નહોતા.
ગાલબા કાકા માનતા હતા કે જો ખેડૂતોને વચેટિયાઓના ચુંગાલમાંથી છોડાવવા હોય, તો તેમણે એક થઈને પોતાની સહકારી સંસ્થા બનાવવી પડશે. આ વિચાર સાથે તેમણે વર્ષ 1960માં પાલનપુર અને વડગામ તાલુકાના માત્ર આઠ ગામોની દૂધ મંડળીઓને સાથે લઈને આ અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી. જોકે, ઔપચારિક રીતે આ ડેરીની સ્થાપના 1969માં થઈ હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે ભારતમાં ‘ઓપરેશન ફ્લડ’ (શ્વેત ક્રાંતિ)ની શરૂઆત થઈ રહી હતી.
અમૂલ અને બનાસ ડેરીનો અતૂટ સંબંધ
ઘણીવાર લોકો મૂંઝવણમાં હોય છે કે બનાસ ડેરી અને અમૂલ અલગ છે કે એક જ. વાસ્તવમાં, બનાસ ડેરી દૂધનું ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ કરે છે, જ્યારે તે દૂધ અને તેની બનાવટોને ‘અમૂલ’ બ્રાન્ડ નામ હેઠળ વેચવાનું કામ GCMMF કરે છે. અમૂલને મળતા કુલ દૂધનો સૌથી મોટો હિસ્સો બનાસ ડેરીમાંથી જ આવે છે. એટલું જ નહીં, અમૂલની ઘણી પ્રખ્યાત પ્રોડક્ટ્સ જેવી કે:
-
માખણ (Amul Butter)
-
આઈસ્ક્રીમ
-
ખોવા અને પનીર
-
ચોકલેટ (ખાસ કરીને અમૂલ બિંદાસ)
-
બટાકાના સ્નેક્સ (ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ અને અન્ય ફ્રોઝન ફૂડ)
આ તમામનું ઉત્પાદન બનાસ ડેરીના આધુનિક પ્લાન્ટમાં જ થાય છે. બનાસ ડેરી માત્ર દૂધ પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી, પરંતુ પોટેટો પ્રોસેસિંગના ક્ષેત્રમાં પણ મોટું નામ બની ગઈ છે.
20 લાખ ખેડૂતોનો વિશ્વાસ અને આધુનિક ટેકનોલોજી
બનાસ ડેરીની સાચી શક્તિ તેની ટેકનોલોજી કે મોટી ઇમારતો નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા 20 લાખ ખેડૂત સભાસદો છે. આ સંસ્થા 1,750 થી વધુ ગામડાઓની સહકારી મંડળીઓ દ્વારા કામ કરે છે. આજે બનાસ ડેરી માત્ર ગુજરાત પૂરતી મર્યાદિત નથી, તેણે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ઉત્તરાખંડ સહિત ભારતના નવ રાજ્યોમાં પોતાની હાજરી નોંધાવી છે.
સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તનની લહેર
બનાસ ડેરીએ માત્ર દૂધ જ નથી વેચ્યું, પરંતુ બનાસકાંઠા જેવા અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારની ભૂગોળ અને ભાગ્ય બંને બદલી નાખ્યું છે. મહિલા સશક્તિકરણના ક્ષેત્રમાં પણ આ ડેરીનું યોગદાન અતુલનીય છે. આજે હજારો ગામડાઓમાં મહિલાઓ દૂધ મંડળીઓનું સંચાલન કરી રહી છે અને સીધા પોતાના બેંક ખાતામાં નાણાં મેળવી રહી છે.
