તીસ્તા પ્રોજેક્ટ અને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો: બદલાતી રાજનીતિ અને નવા સમીકરણો
દક્ષિણ એશિયાના ભૂ-રાજકારણમાં ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધો હંમેશા ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને મહત્વના રહ્યા છે. પાડોશી હોવાને કારણે બંને દેશો વચ્ચે ઈતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને નદીઓના વહેણ સાથે ગૂઢ સંબંધો જોડાયેલા છે. તાજેતરમાં બાંગ્લાદેશની અગ્રણી રાજકીય પાર્ટી ‘જમાત-એ-ઈસ્લામી’ના વડા શફીકુર રહેમાનનું નિવેદન આ સંબંધોમાં એક નવો વળાંક લઈને આવ્યું છે. ખાસ કરીને ‘તીસ્તા નદી વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટ’ને લઈને ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પેદા થયેલી સ્થિતિ ચર્ચાનો વિષય બની છે.
શફીકુર રહેમાનનું નિવેદન: ‘બરાબરી અને સન્માનના પાયા પર સંબંધો’
જમાત-એ-ઈસ્લામીના વડા શફીકુર રહેમાને પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં ખૂબ જ સંતુલિત અને સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, બાંગ્લાદેશ ભારત સાથે મિત્રતા જાળવી રાખવા માંગે છે, પરંતુ આ મિત્રતા એકતરફી ન હોવી જોઈએ. તેમના મતે, સંબંધોનો પાયો ‘પરસ્પર વિશ્વાસ, સમાનતા અને આદર’ પર ટકેલો હોવો જોઈએ. શફીકુર રહેમાનનું આ નિવેદન બાંગ્લાદેશની બદલાતી રાજકીય પ્રાથમિકતાઓને દર્શાવે છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે ભારત સાથેના સંબંધો કોઈ એક પક્ષના દબાણમાં નહીં, પરંતુ બંને દેશોના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને આગળ વધે.
તીસ્તા માસ્ટર પ્લાન: બાંગ્લાદેશનો આંતરિક વિષય?
તીસ્તા નદીના માસ્ટર પ્લાનને લઈને રહેમાને જે વલણ અપનાવ્યું છે, તે ભારત માટે ચિંતાનું કારણ બની શકે છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રોજેક્ટ બાંગ્લાદેશનો સંપૂર્ણપણે આંતરિક મામલો છે. બાંગ્લાદેશ પોતાના વિકાસ માટે જે પણ પગલાં લેશે, તેમાં રાષ્ટ્રીય હિતને જ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવશે.
તેમણે રમૂજી અંદાજમાં કહ્યું કે, “જો કોઈ આ પ્રોજેક્ટથી નારાજ થાય તો અમે તેમને રાજશાહીના પ્રખ્યાત મીઠા આમ (કેરી) મોકલીને મનાવી લઈશું.” જોકે, આ નિવેદન પાછળની રાજકીય ગંભીરતાને સમજવી જરૂરી છે. બાંગ્લાદેશ હવે સ્પષ્ટપણે સંકેત આપી રહ્યું છે કે તેઓ પોતાના પ્રોજેક્ટ્સમાં વિદેશી દબાણ સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
ચીનની વધતી જતી દખલગીરી અને ભારતની ચિંતા
બાંગ્લાદેશના આ તીસ્તા પ્રોજેક્ટ પાછળ ચીનનો હાથ હોવાની વાત ભારત માટે મોટી ચિંતાનો વિષય છે. ચીન છેલ્લા કેટલાક સમયથી બાંગ્લાદેશમાં માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ: તીસ્તા પ્રોજેક્ટ જે વિસ્તારમાં પ્રસ્તાવિત છે, તે ભારત માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આ વિસ્તાર ‘સિલીગુડી કોરિડોર’ કે ‘ચિકન્સ નેક’ નામના સાંકડા માર્ગની ખૂબ નજીક છે. આ માર્ગ પૂર્વોત્તર રાજ્યોને ભારતની મુખ્ય ભૂમિ સાથે જોડે છે. જો આ વિસ્તારમાં ચીની એન્જિનિયરો કે કંપનીઓની હાજરી વધે, તો ભારતના સુરક્ષા હિતો માટે મોટો ખતરો ઉભો થઈ શકે છે.
ચીનનો ઈરાદો: નિષ્ણાતો માને છે કે ચીન માત્ર બાંગ્લાદેશના વિકાસ માટે મદદ નથી કરી રહ્યું, પરંતુ ભારતની સરહદની નજીક પોતાની હાજરી નોંધાવીને ભારતને ઘેરવાની રણનીતિ પર કામ કરી રહ્યું છે.
શેખ હસીનાથી લઈને અત્યાર સુધીનો બદલાવ
શેખ હસીનાના શાસન દરમિયાન ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સંબંધો ખૂબ જ મજબૂત હતા. હસીના સરકારે હંમેશા ભારતની સુરક્ષા ચિંતાઓને સમજ્યા છે અને પ્રોજેક્ટ્સમાં ભારતને મહત્વ આપ્યું છે. પરંતુ ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં થયેલા આંદોલન બાદ સત્તાપલટો થયો અને પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ. મોહમ્મદ યુનુસની વચગાળાની સરકાર બાદ હવે નવી સરકાર સત્તામાં છે, જેની પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટપણે અલગ જણાય છે. ચીન સાથેના વધતા સહયોગને જોઈને સ્પષ્ટ થાય છે કે બાંગ્લાદેશ હવે પોતાની વિદેશ નીતિને વધુ સ્વતંત્ર રીતે ઘડી રહ્યું છે.
ભારત માટે પડકારો: મુત્સદ્દીગીરીની નવી પરીક્ષા
ભારત માટે અત્યારે બેવડો પડકાર છે. એક તરફ, બાંગ્લાદેશ સાથેના ઐતિહાસિક સંબંધોને બચાવી રાખવા અને બીજી તરફ, ચીનની વધતી જતી દખલગીરીને રોકવી. તીસ્તા નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, તે બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય વિશ્વાસની પણ પરીક્ષા છે.
ભારતે હવે વધુ સાવધ રહીને મુત્સદ્દીગીરીનો ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે. બાંગ્લાદેશના નેતાઓ સાથે સંવાદ સાધીને તેમને એ વાતનો વિશ્વાસ અપાવવો પડશે કે ભારત પણ તેમના વિકાસનો ભાગીદાર બની શકે છે. કેવળ ટીકા કરવાથી અથવા નારાજ થવાથી ચીનનો પ્રભાવ ઓછો નહીં થાય, તેના માટે ભારતે આર્થિક અને માળખાગત સહયોગમાં વધુ ઉદારતા અને ઝડપ બતાવવી પડશે.
બાંગ્લાદેશની આ નવી રાજકીય દિશા દક્ષિણ એશિયામાં સત્તાના સંતુલનને અસર કરશે. તીસ્તા પ્રોજેક્ટ એ માત્ર એક બાંધકામનો પ્લાન નથી, પણ તે આગામી દાયકામાં ભારત-બાંગ્લાદેશના સંબંધો કેવા રહેશે તેની એક ઝલક છે.
શફીકુર રહેમાનનું નિવેદન સૂચવે છે કે બાંગ્લાદેશ હવે પોતાનો રસ્તો પોતે નક્કી કરવા માંગે છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંને દેશો માટે એ જરૂરી છે કે તેઓ ભૂતકાળના અનુભવોમાંથી શીખીને એક એવો સહિયારો માર્ગ શોધે જેમાં બંનેનું હિત સચવાય. જો તીસ્તા માસ્ટર પ્લાન બંને દેશોની સુરક્ષા અને વિકાસ માટે સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ બની શકે, તો જ તે આ વિસ્તારમાં શાંતિ અને સ્થિરતા લાવી શકશે. નહીંતર, આ નદીનું પાણી રાજકીય ગરમાવો વધારવાનું કામ કરતું રહેશે.
