બેંક FD કે કોર્પોરેટ FD: ક્યાં રોકાણ કરવું વધુ સુરક્ષિત? જાણો વ્યાજ અને જોખમ વચ્ચેનો તફાવત

ભારતીય મધ્યમ વર્ગ માટે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) હંમેશાંથી રોકાણનો સૌથી ભરોસાપાત્ર અને લોકપ્રિય વિકલ્પ રહ્યો છે. ગેરંટીડ વળતર અને કરબચત (Tax Benefit) ના ફાયદાને કારણે લોકો પોતાની મહેનતની કમાણી એફડીમાં રોકવાનું પસંદ કરે છે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે એફડીમાં નાણાં ડૂબવાનો ભય નથી રહેતો, કારણ કે તે શેરબજાર સાથે જોડાયેલી નથી અને બજારના ઉતાર-ચઢાવથી તેને કોઈ અસર થતી નથી.

જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સામાન્ય બેંક એફડી ઉપરાંત કોર્પોરેટ અથવા કંપની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (Corporate FD) નું આકર્ષણ પણ ઝડપથી વધ્યું છે. કારણ કે તેમાં બેંક એફડી કરતાં વધુ વ્યાજદર મળે છે. તો ચાલો સમજીએ કે આ બંનેમાં મુખ્ય તફાવત શું છે અને તમારે ક્યાં પૈસા રોકવા જોઈએ.

બેંક FD અને કોર્પોરેટ FD વચ્ચેનો તફાવત

બેંક એફડીથી વિપરીત, કોર્પોરેટ એફડીનું સંચાલન નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપનીઓ (NBFCs), હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ (HFCs) અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આમાં કંપનીઓ સામાન્ય રોકાણકારો પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરે છે અને ચોક્કસ સમયગાળા પછી નક્કી કરેલા વ્યાજ સાથે પૈસા પરત કરે છે. આ માટે કંપનીઓ ફોર્મ બહાર પાડે છે, જે હવે ઓનલાઈન પણ સરળતાથી ભરી શકાય છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, બેંક એફડી અને કોર્પોરેટ એફડી બંને ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટના જ પ્રકાર છે; તફાવત માત્ર જોખમ (Risk) અને વળતર (Return) નો છે. કોર્પોરેટ એફડીમાં વ્યાજ વધુ મળે છે, પરંતુ તેની સામે જોખમનું પ્રમાણ પણ બેંક કરતાં વધુ હોય છે.

કોર્પોરેટ FD કેવી રીતે કામ કરે છે?

જ્યારે તમે બેંક એફડી કરો છો, ત્યારે તમે બેંકમાં પૈસા જમા કરો છો અને બેંક તમને વ્યાજ આપે છે. બિલકુલ તેવી જ રીતે, કોર્પોરેટ એફડીમાં તમે એક રીતે મોટી-મોટી કંપનીઓને વ્યાજે પૈસા ઉછીના આપો છો.

ઘણી મોટી કંપનીઓને પોતાનો વ્યવસાય વિસ્તારવા માટે મૂડીની જરૂર હોય છે. આથી તેઓ જાહેર જનતા પાસેથી નાણાં એકત્ર કરે છે અને બદલામાં બેંક કરતાં વધુ વ્યાજ ચૂકવે છે. આમાં તમે નક્કી કરેલી મુદત (જેમ કે ૧, ૨ કે ૫ વર્ષ) માટે કંપની પાસે પૈસા જમા કરાવો છો. કંપની તમને એક પ્રમાણપત્ર (Certificate) આપે છે, જેમાં વ્યાજદર અને પાકતી મુદત (Maturity) ની તમામ વિગતો લખેલી હોય છે. મુદત પૂરી થતાં તમને મુળ રકમ વ્યાજ સહિત પાછી મળી જાય છે.

સુરક્ષાના મામલે બંને વચ્ચે કેટલો તફાવત છે?

બેંક એફડીમાં સરકાર અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) સુરક્ષાની ગેરંટી આપે છે. જો કોઈ દુર્લભ કિસ્સામાં બેંક ડૂબી જાય કે નાદાર જાહેર થાય, તો પણ RBI ની DICGC સ્કીમ હેઠળ રોકાણકારને ₹૫ લાખ સુધીનું વીમા કવર મળે છે.

બીજી તરફ, કોર્પોરેટ એફડીમાં આવી કોઈ સરકારી કે કાનૂની ગેરંટી હોતી નથી. જો કંપની કંગાળ થઈ જાય અથવા નાદાર નોંધાય, તો તમારા રોકાણ કરેલા પૈસા ફસાઈ જવાનું પૂરું જોખમ રહેલું છે. બસ આ જ વધારાના જોખમના વળતર તરીકે કંપનીઓ બેંક એફડી કરતાં ૧% થી ૨% જેટલું વધુ વ્યાજ આપે છે.

સરખામણી: બેંક FD વિરુદ્ધ કોર્પોરેટ FD

કોર્પોરેટ FD માં રહેલા ૩ મોટા જોખમો

૧. મૂડી ડૂબવાનું જોખમ: બેંક ડૂબે તો પણ ₹૫ લાખ સુધીની રકમ સુરક્ષિત રહે છે, પરંતુ જો કોઈ કોર્પોરેટ કંપની બંધ થઈ જાય, તો તમારા સમગ્ર નાણાં ડૂબી જવાની શક્યતા રહે છે.

૨. લોક-ઈન પિરિયડના કડક નિયમો: RBI ના નિયમો મુજબ, તમે કોઈપણ કોર્પોરેટ એફડીમાંથી શરૂઆતના ૩ મહિના દરમિયાન પૈસા ઉપાડી શકતા નથી. ઉપરાંત, ૩ થી ૬ મહિનાની અંદર પૈસા ઉપાડવા પર કોઈ વ્યાજ મળતું નથી.

૩. રેટિંગ પર નિર્ભરતા: કોર્પોરેટ એફડીમાં ૯.૧૦% સુધીનું ઊંચું વ્યાજ મોટે ભાગે એ જ કંપનીઓ આપે છે જેમના પર જોખમ થોડું વધુ હોય છે.

સુરક્ષિત કંપનીની ઓળખ કેવી રીતે કરવી?

જો તમે કોર્પોરેટ એફડીમાં રોકાણ કરવા માંગતા હોવ, તો કંપની પસંદ કરતાં પહેલાં CRISIL, ICRA કે CARE જેવી ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓના રેટિંગ ચોક્કસ ચકાસો:

• AAA રેટિંગ: આ સૌથી સુરક્ષિત શ્રેણી ગણાય છે. આવી કંપનીઓમાં પૈસા ડૂબવાનું જોખમ નહિવત હોય છે.

• AA કે A રેટિંગ: આ કંપનીઓ પણ નોંધપાત્ર અંશે સુરક્ષિત હોય છે, પરંતુ AAA ની સરખામણીએ થોડું જોખમ રહેલું હોય છે.

• B કે C રેટિંગ: આ શ્રેણીનું રેટિંગ ધરાવતી કંપનીઓમાં રોકાણ કરવું અત્યંત જોખમી છે. અહીં વધુ વ્યાજની લાલચમાં મૂળ રકમ પણ ગુમાવવી પડી શકે છે.