મોદી પછી ભાજપનું શું? સત્તા ટકાવી રાખવા માટે સીમાંકનનો ‘ચક્રવ્યૂહ’.
ભારતીય રાજકારણ હાલમાં એક અત્યંત રસપ્રદ અને કદાચ નિર્ણાયક વળાંક પર છે. વિપક્ષી પાર્ટીઓમાં એક પછી એક થઈ રહેલા પક્ષપલટાએ રાજકીય ગલીઓમાં એવી ચર્ચાઓ જગાવી છે કે સરકાર આગામી ચોમાસુ સત્ર સુધીમાં સંસદમાં બે-તૃતીયાંશ (2/3) બહુમતી મેળવવાના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી રહી છે. એક કેન્દ્રીય મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર ખાસ કરીને બે મોટા બંધારણીય સુધારા માટે આ આંકડાકીય તાકાત એકત્ર કરી રહી છે: એક, મહિલા અનામતને સીમાંકન (Delimitation) સાથે જોડવી અને બીજું, દેશભરમાં ‘વન નેશન, વન ઇલેક્શન’ એટલે કે એકસાથે ચૂંટણીઓ યોજવી.
બહુમતીનો જાદુઈ આંકડો અને રણનીતિ
NDA હાલમાં ૫૪૦ની અસરકારક લોકસભામાં ૨૯૩ સભ્યો ધરાવે છે. બે-તૃતીયાંશ બહુમતી માટે ૩૬૦નો જાદુઈ આંકડો જરૂરી છે. જોકે ભાજપના રણનીતિકારો ખૂબ જ આત્મવિશ્વાસ સાથે કહી રહ્યા છે કે આગામી થોડા અઠવાડિયામાં વિપક્ષી છાવણીઓમાં મોટા ‘ભૂકંપ’ આવી શકે છે. ખાસ કરીને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને શિવસેના (UBT) ના સાંસદોના પક્ષપલટાની ચર્ચાઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે, જે આંકડામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે. રાજ્યસભામાં પણ સ્થિતિ NDA માટે સાનુકૂળ બની રહી છે, જ્યાં તે બહુમતીની ખૂબ નજીક પહોંચી ગઈ છે.
સીમાંકન: શું આ ‘આસામ મોડલ’ છે?
સરકારનું કહેવું છે કે ૧૯૭૧ની વસ્તી ગણતરી પછી સીમાંકન સ્થગિત છે, તેથી નવી વસ્તી મુજબ મતવિસ્તારોનું પુનર્ગઠન અનિવાર્ય છે. પરંતુ વિપક્ષ આને અલગ દ્રષ્ટિએ જુએ છે. વિપક્ષી નેતાઓ, ખાસ કરીને કોંગ્રેસના પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા જેવા નેતાઓએ વારંવાર આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે ભાજપ દેશભરમાં ‘આસામ મોડલ’ લાગુ કરવા માંગે છે. આસામમાં થયેલા સીમાંકનમાં જે રીતે મતવિસ્તારોની સરહદો બદલવામાં આવી હતી, તેનાથી વિપક્ષને ડર છે કે ભાજપ પોતાના ફાયદા માટે વિપક્ષના ગઢ ગણાતા વિસ્તારોને તોડીને પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.
‘વન નેશન, વન ઇલેક્શન’ અને રાજકીય લાભ
બીજી તરફ, એકસાથે ચૂંટણીઓ યોજવા પાછળ ભાજપનો તર્ક એ છે કે તેનાથી વહીવટી ખર્ચ ઘટશે અને વિકાસના કામોમાં સાતત્ય આવશે. પરંતુ રાજકીય નિષ્ણાતો માને છે કે ભાજપનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાજ્યની ચૂંટણીઓમાં પણ રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ જેવા કે રાષ્ટ્રવાદ અને સુરક્ષાને આગળ કરીને મત મેળવવાનો છે. આમ કરવાથી પ્રાદેશિક પક્ષોનું મહત્વ ઘટી શકે છે.
ઉત્તરાધિકારનું દબાણ અને મોદીનો વારસો
ભાજપના આંતરિક વર્તુળોમાં એક એવી ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે કે આ તમામ કવાયત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પછીના સમયગાળા માટેની ‘ઇલેક્ટોરલ ઇન્સ્યોરન્સ’ (ચૂંટણી વીમો) છે. નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા જેવી જ લોકપ્રિયતા તેમના અનુગામી પાસે હોય તે જરૂરી નથી. તેથી, સીમાંકન દ્વારા ભાજપ પોતાનો પાયો એટલો મજબૂત કરી લેવા માંગે છે કે ભવિષ્યમાં નેતૃત્વમાં ફેરફાર થાય તો પણ પક્ષને મોટો ફટકો ન પડે.
એક વરિષ્ઠ નેતાના મતે, વડાપ્રધાન મોદી એક એવા નેતા તરીકે ઇતિહાસમાં અમર થવા માંગે છે જેમણે આઝાદી પછીના સમયમાં અશક્ય ગણાતા ફેરફારો કર્યા હોય. આ સંભવિતપણે તેમનો છેલ્લો કાર્યકાળ હોવાથી, તેઓ મોટા અને સાહસિક નિર્ણયો લેવા માટે અત્યંત ઉત્સુક છે.
વિપક્ષ સામે અસ્તિત્વનું સંકટ
આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે વિપક્ષી પાર્ટીઓની હાલત કફોડી છે. ખાસ કરીને શિવસેના (UBT) માં થઈ રહેલી બળવાખોરીથી ઉદ્ધવ ઠાકરે વ્યથિત છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, “હું લડવા માટે તૈયાર છું, પરંતુ જો પક્ષનો મારા પર વિશ્વાસ ન હોય તો હું પદ છોડવા પણ તૈયાર છું.” આ પ્રકારની આંતરિક કલહ વિપક્ષને અંદરથી પોલા કરી રહી છે. વિપક્ષના અનેક નેતાઓ માને છે કે આ ફક્ત પક્ષોને તોડવાની વાત નથી, પણ ભારતીય લોકશાહીના માળખાને જ બદલવાનો પ્રયાસ છે.
