ઓનલાઈન કૌભાંડો વધવાનો ડર: મેસેજિંગ એપ્સના ‘યુઝરનેમ’ ફીચર પર સરકારે કેમ મૂક્યો મોટો બ્રેક?
ડિજિટલ દુનિયામાં પ્રાઈવસી (ગોપનીયતા) અને સુરક્ષા વચ્ચે હંમેશા એક પાતળી રેખા રહી છે. યુઝર્સની સુરક્ષા અને ઓનલાઈન છેતરપિંડી રોકવા માટે ભારત સરકાર હવે વધુ એક મોટું અને કડક પગલું ભરવા જઈ રહી છે. ગઈકાલે જ સરકારે લોકપ્રિય મેસેજિંગ એપ વોટ્સએપ (WhatsApp) ને તેના આગામી ‘યુઝરનેમ’ ફીચર બદલ નોટિસ મોકલી હતી. હવે આ મામલે સરકારે વધુ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. સત્તાવાર સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, કેન્દ્ર સરકારે હવે ટેલિગ્રામ (Telegram) અને સિગ્નલ (Signal) જેવી અન્ય પ્રખ્યાત મેસેજિંગ એપ્સને પણ નોટિસ ફટકારી દીધી છે.
સરકારની ચિંતા એ છે કે ફોન નંબર છુપાવીને માત્ર ‘યુઝરનેમ’ ના આધારે ચેટિંગ કરવાની આ સુવિધાનો દુરુપયોગ વધી શકે છે. આનાથી ઓનલાઈન ફ્રોડ, ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ઓળખ બદલીને થતી છેતરપિંડી (Impersonation) ના કિસ્સાઓ અચાનક વધી શકે છે. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આખો વિવાદ શું છે, સરકારે કેમ આટલું કડક વલણ અપનાવ્યું છે અને તેની તમારા ડિજિટલ જીવન પર શું અસર પડી શકે છે.
શું છે આ ‘યુઝરનેમ’ ફીચર અને કેમ કંપનીઓ તેને લાવી રહી છે?
હાલમાં જો તમારે વોટ્સએપ પર કોઈની સાથે વાત કરવી હોય, તો તમારી પાસે તેનો મોબાઈલ નંબર હોવો જરૂરી છે. નંબર વગર ચેટિંગ શક્ય નથી. જો કે, ટેલિગ્રામમાં લાંબા સમયથી અને સિગ્નલમાં વૈકલ્પિક (Optional) રીતે ‘યુઝરનેમ’ નું ફીચર ઉપલબ્ધ છે, જેમાં તમે તમારો નંબર છુપાવીને માત્ર એક વિશિષ્ટ નામ (જેમ કે @Rahul123) સેટ કરી શકો છો. કોઈ પણ વ્યક્તિ આ નામ સર્ચ કરીને તમારી સાથે વાત કરી શકે છે, પરંતુ તેને તમારો ફોન નંબર દેખાશે નહીં.
વોટ્સએપ પણ તેના યુઝર્સની પ્રાઈવસી વધારવા માટે આવું જ એક ફીચર ટૂંક સમયમાં લોન્ચ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું. ટેક કંપનીઓનું માનવું છે કે આનાથી યુઝર્સના ફોન નંબર અજાણ્યા લોકો સુધી પહોંચતા અટકશે અને પ્રાઈવસી વધુ મજબૂત બનશે.
સરકારને કઈ વાતનો ડર છે? સુરક્ષા એજન્સીઓની ચિંતા
પ્રાઈવસીના નામે આપવામાં આવી રહેલી આ સુવિધા સરકાર અને સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે માથાનો દુખાવો બની ગઈ છે. સરકારને ભય છે કે યુઝરનેમ ફીચર આવવાથી ગુનેગારોને સંપૂર્ણ ‘અનામી’ (Anonymity) મળી જશે. એટલે કે, ગુનો કરનાર વ્યક્તિ કોણ છે તે ઓળખવું મુશ્કેલ બની જશે.
જો કોઈ વ્યક્તિ ફોન નંબર વગર માત્ર ફેક યુઝરનેમ બનાવીને કોઈને મેસેજ કરે, તો સામાન્ય યુઝર માટે એ ઓળખવું અશક્ય બની જશે કે સામેવાળી વ્યક્તિ અસલી છે કે નકલી. સરકારના મતે, આ ફીચરના કારણે નીચે મુજબના ગુનાઓમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે:
૧. ઓનલાઈન ઈમ્પર્સનેશન (બીજાના નામે છેતરપિંડી): કૌભાંડીઓ કોઈ પ્રખ્યાત વ્યક્તિ, સેલિબ્રિટી કે સરકારી અધિકારીના નામે ફેક યુઝરનેમ બનાવીને લોકોને છેતરી શકે છે.
૨. ડિજિટલ અરેસ્ટ: આજકાલ સીબીઆઈ કે પોલીસના નામે વીડિયો કોલ કરીને લોકોને ડરાવી-ધમકાવીને પૈસા પડાવવાના કિસ્સા વધી રહ્યા છે. યુઝરનેમ ફીચર આ ગુનેગારોને પકડવામાં વધુ મુશ્કેલી ઊભી કરશે.
૩. સાયબર ફ્રોડ અને ધમકીઓ: ઓળખ છુપાવીને ગુનેગારો બેધડક પણે નાણાકીય કૌભાંડો આચરી શકે છે અને લોકોને ધમકીઓ આપી શકે છે, કારણ કે તેમની પાછળ કોઈ ફોન નંબર લિંક નહિ દેખાય.
ટેલિગ્રામ અને સિગ્નલને સરકારે શું આદેશ આપ્યો?
સરકારે ટેલિગ્રામ અને સિગ્નલ બંને પ્લેટફોર્મને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે તેઓ તેમના પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ યુઝરનેમ ફીચર અંગે વિગતવાર રિપોર્ટ સોંપે. આ રિપોર્ટમાં તેમણે જણાવવું પડશે કે:
-
તેઓ યુઝર્સની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે કયા પગલાં લઈ રહ્યા છે?
-
જો કોઈ આ ફીચરનો દુરુપયોગ કરીને કૌભાંડ આચરે, તો તેને રોકવા માટે તેમની પાસે શું સિસ્ટમ છે?
મહત્વનું છે કે ટેલિગ્રામ પર આ ફીચર પહેલેથી જ ખૂબ લોકપ્રિય છે અને ઘણીવાર તેના પર ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ થતી હોવાના આરોપો પણ લાગતા રહ્યા છે. બીજી તરફ સિગ્નલમાં આ સુવિધા વૈકલ્પિક છે. હવે સરકારે આ બંનેને કાયદાના દાયરામાં લાવીને જવાબ માંગ્યો છે.
વોટ્સએપ પર મુકાયો વચગાળાનો પ્રતિબંધ
આ વિવાદની શરૂઆત ગઈકાલે થઈ જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે વોટ્સએપને એક સત્તાવાર નોટિસ મોકલીને ત્રણ દિવસની અંદર આ ફીચર અંગે વિગતવાર સ્પષ્ટતા આપવા કહ્યું હતું. સરકારે કડક શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે જ્યાં સુધી આ વિષય પર સરકાર અને કંપની વચ્ચે સંપૂર્ણ પરામર્શ (Consultation) પ્રક્રિયા પૂરી ન થાય અને સુરક્ષાના પાસાઓની ચકાસણી ન થાય, ત્યાં સુધી વોટ્સએપ ભારતમાં આ ફીચર રોલ-આઉટ (લોન્ચ) કરી શકશે નહીં.
સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મેટા (Meta – વોટ્સએપની પેરેન્ટ કંપની) તરફથી જવાબ આવ્યા બાદ સરકાર તેની સુરક્ષા અસરોની સમીક્ષા કરશે અને ત્યારબાદ જ આગળનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.
વોટ્સએપનો બચાવ: ‘અમારી પાસે સુરક્ષાની મજબૂત સિસ્ટમ છે’
સરકારની નોટિસ બાદ વોટ્સએપના પ્રવક્તાએ કંપનીનો પક્ષ રજૂ કર્યો છે. કંપનીએ દાવો કર્યો છે કે તેમણે આ ફીચરને સુરક્ષિત બનાવવા માટે બહુસ્તરીય સુરક્ષા કવચ (Multiple Layers of Defense) તૈયાર કર્યું છે.
વોટ્સએપે જણાવ્યું છે કે:
-
હાઈ-પ્રોફાઈલ નામો અનામત રાખવામાં આવ્યા છે: તમામ સરકારી સંસ્થાઓ, જાહેર ક્ષેત્રની હસ્તીઓ, સેલિબ્રિટીઝ અને પ્રખ્યાત બ્રાન્ડ્સના યુઝરનેમ પહેલેથી જ હોલ્ડ પર રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી કોઈ નકલી વ્યક્તિ તે નામનો દુરુપયોગ ન કરી શકે.
-
નામના સમાન રૂપો (Derivatives) પર પ્રતિબંધ: પ્રખ્યાત નામોને મળતા આવતા સ્પેલિંગવાળા ફેક નામો રાખવા પર પણ પ્રતિબંધ હશે.
-
એબ્યુઝ પેટર્ન ડિટેક્શન: જો કોઈ એક જ અકાઉન્ટ પરથી ઘણા બધા અજાણ્યા લોકોને મેસેજ મોકલવાનો પ્રયત્ન થશે અથવા કોઈ વારંવાર યુઝરનેમ બદલીને અંદાજો લગાવવાનો (Guessing) પ્રયત્ન કરશે, તો સિસ્ટમ આપોઆપ તે અકાઉન્ટને બ્લોક કરી દેશે.
ભારતીય કંપનીઓ સરકારના નિર્ણય સાથે: ઝોહો (Zoho) નું મોટું પગલું
સરકારના આ કડક વલણની અસર હવે ભારતીય ટેક ઉદ્યોગ પર પણ જોવા મળી રહી છે. ભારતીય આઈટી કંપની ઝોહો (Zoho) ના કો-ફાઉન્ડર અને ચીફ સાયન્ટિસ્ટ શ્રીધર વેમ્બુએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર એક મહત્વની જાહેરાત કરી છે.
તેમણે જણાવ્યું કે, તેમની કંપનીની સ્વદેશી મેસેજિંગ એપ ‘અરત્તાઈ’ (Arattai) માં જે યુઝરનેમ આધારિત અકાઉન્ટ ફીચર હતું, તેને તેઓ બંધ કરી રહ્યા છે. સરકારના નવા નિયમનકારી ફેરફારો અને સુરક્ષા ચિંતાઓને માન આપીને કંપનીએ આ નિર્ણય લીધો છે. આ દર્શાવે છે કે સ્થાનિક સ્તરે પણ સુરક્ષાને લઈને સરકારના આ પગલાંને સમર્થન મળી રહ્યું છે.
