ચેક બાઉન્સ કેસમાં થઈ શકે છે જેલની સજા! જાણો નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ અને કોર્ટ કાર્યવાહીના કડક નિયમો
નાણાકીય લેવડદેવડમાં ચેક (Cheque) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે. વ્યાપારી જગતમાં કે સામાન્ય જીવનમાં પણ આર્થિક વ્યવહારોની સરળતા માટે ચેકનો ઉપયોગ વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. પરંતુ, તેની પાછળ રહેલા કાયદાકીય જોખમો અને નિયમોથી અજાણ હોવાને કારણે ઘણા લોકો મોટી મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જતા હોય છે. બોલિવૂડ અભિનેતા રાજપાલ યાદવનો ચેક બાઉન્સ કેસ અને તેમને થયેલી જેલની સજા આ બાબતનું સૌથી મોટું અને જાણીતું ઉદાહરણ છે.
વર્તમાન સમયમાં બેંકિંગ સેવાઓ ડિજિટલ થઈ ગઈ હોવા છતાં, મોટા નાણાકીય સોદાઓ, વ્યાપારી કરારો અને લોનની ચુકવણી માટે આજે પણ ચેકનો ઉપયોગ સૌથી વધુ ભરોસાપાત્ર માનવામાં આવે છે. પરંતુ, ઘણીવાર લોકો ચેક લખતી વખતે પૂરતી સાવચેતી રાખતા નથી અથવા તો ખાતામાં પૂરતી રકમ ન હોવા છતાં ચેક જારી કરી દે છે. યાદ રાખજો, આ નાની સરખી લાગતી ભૂલ વાસ્તવમાં એક ગંભીર ફોજદારી ગુનો (Criminal Offence) છે. જાણીતા અભિનેતા રાજપાલ યાદવનો કેસ આપણી સામે છે, જેમને ચેક બાઉન્સ થવાના કારણે દિલ્હીની પ્રખ્યાત તિહાર જેલના સળિયા ગણવાનો વારો આવ્યો હતો. આ પ્રકારની કમનસીબ પરિસ્થિતિ કોઈપણ સામાન્ય કે વ્યવસાયિક વ્યક્તિ સાથે બની શકે છે. તેથી, બેંકિંગ પ્રક્રિયાઓમાં લોકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માટે બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓ અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણવું અનિવાર્ય છે.
કયો કાયદો ચેક બાઉન્સને ગુનો બનાવે છે?
ભારતમાં ચેક બાઉન્સ અથવા ચેકના અનાદર થવાના મામલાઓને ‘નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, ૧૮૮૧’ (Negotiable Instruments Act) ની કલમ ૧૩૮ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ કાયદાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે બજારમાં ચેક દ્વારા થતા વ્યવહારોની વિશ્વસનીયતા જળવાઈ રહે અને કોઈ વ્યક્તિ ચેકનો ઉપયોગ કરીને અન્ય કોઈ સાથે છેતરપિંડી કે આર્થિક દગો ન કરી શકે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ચેક જારી કરે છે અને તેની બેંક ખાતામાં અપૂરતા ભંડોળ (Insufficient Funds), સહીમાં તફાવત, અથવા એકાઉન્ટ બંધ હોવા જેવા કોઈપણ કારણોસર ચેક પાસ કરવાનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે તેને ‘ચેક બાઉન્સ’ કહેવામાં આવે છે.
શું ચેક બાઉન્સ થતાં જ તાત્કાલિક જેલની સજા થાય છે?
આ બાબતે સામાન્ય લોકોમાં ઘણી ગેરસમજ પ્રવર્તે છે. બેંકિંગ અને કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ચેક બાઉન્સ થતાંની સાથે જ પોલીસ કોઈની ધરપકડ કરતી નથી કે કોર્ટ સીધી સજા સંભળાવતી નથી. આ માટે કાયદામાં એક ચોક્કસ અને ન્યાયપૂર્ણ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે:
-
૩૦ દિવસની નોટિસ: જ્યારે કોઈ ચેક બાઉન્સ થાય છે, ત્યારે બેંક ગ્રાહકને ચેક રિટર્ન મેમો આપે છે. ચેક સ્વીકારનાર (ચુકવણીકાર) વ્યક્તિએ આ માહિતી મળ્યાના ૩૦ દિવસની અંદર ચેક આપનાર (ડ્રોઅર) ને કાનૂની રીતે એક લેખિત નોટિસ મોકલવી પડે છે.
-
૧૫ દિવસની મર્યાદો: નોટિસ મળ્યા પછી, ચેક આપનાર વ્યક્તિને નાણાં ચૂકવવા માટે ૧૫ દિવસનો વધારાનો સમય આપવામાં આવે છે. આ સમયગાળો ભૂલ સુધારવા માટેની છેલ્લી તક સમાન છે.
-
કોર્ટ ફરિયાદ: જો આ ૧૫ દિવસની નિર્ધારિત સમયમર્યાદા પૂરી થયા પછી પણ ચેક આપનાર વ્યક્તિ પૈસા ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય અથવા આનાકાની કરે, તો જ ચુકવણીકાર આગામી ૩૦ દિવસની અંદર કોર્ટમાં સત્તાવાર ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે. આ ફરિયાદ બાદ જ કાયદાકીય કાર્યવાહી શરૂ થાય છે.
કલમ ૧૩૮ ક્યારે લાગુ પડે છે અને ક્યારે નહીં?
કાયદાનો એક મહત્વનો નિયમ એ છે કે કલમ ૧૩૮ માત્ર એવી પરિસ્થિતિઓમાં જ લાગુ પડે છે જ્યાં જારી કરાયેલો ચેક કોઈ કાનૂની દેવું (Legal Debt), લોનની ચુકવણી અથવા કોઈ વ્યાપારી જવાબદારી પૂરી કરવા માટે આપવામાં આવ્યો હોય. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે કોઈને ભેટ (Gift) તરીકે ચેક આપ્યો હોય, અથવા કોઈ ધાર્મિક-સામાજિક હેતુ માટે પક્ષકારો વચ્ચે કોઈ કાનૂની સંબંધ વિના ચેક આપવામાં આવ્યો હોય અને તે બાઉન્સ થાય, તો તેને સામાન્ય રીતે ફોજદારી ગુનો ગણવામાં આવતો નથી. આ ઉપરાંત, નામ લખવામાં થયેલી નાની ટેકનિકલ ભૂલોને પણ ગુનાહિત શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવતી નથી. દરેક કેસનું મૂલ્યાંકન કોર્ટ તેની હકીકતો અને મૂળ ઉદ્દેશ્યના આધારે કરે છે.
સજા અને દંડની કડક જોગવાઈ
જો કોર્ટમાં ટ્રાયલ દરમિયાન એ સાબિત થઈ જાય કે ચેક આપનાર વ્યક્તિનો ઈરાદો ખોટો હતો અને તેણે જાણીજોઈને છેતરપિંડી કરવા માટે ચેક આપ્યો હતો, તો કોર્ટ તેને કડક સજા ફટકારી શકે છે. કાયદા મુજબ, દોષિત વ્યક્તિને ૨ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે, અથવા ચેક પર લખેલી રકમ કરતાં બમણો (Double) દંડ ફટકારવામાં આવી શકે છે, અથવા પરિસ્થિતિની ગંભીરતા જોઈને કોર્ટ જેલ અને દંડ બંને સજા એકસાથે ફટકારી શકે છે.
નાણાકીય સલાહકારો હંમેશા એ જ સૂચન આપે છે કે જો તમારા બેંક ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન હોય, તો ક્યારેય કોઈને પણ ચેક જારી કરશો નહીં. જો કોઈ અનિવાર્ય કારણસર ચેક બાઉન્સ થઈ જાય, તો અહંકાર છોડીને સામે પક્ષ સાથે વાતચીત કરી નોટિસના સમયગાળામાં જ પૈસા ચૂકવી દેવા હિતાવહ છે, જેથી કોર્ટ-કચેરીના ધક્કા અને જેલના જોખમથી બચી શકાય.
