100 ડોલરને પાર ક્રૂડ ઓઈલ છતાં ચીન પાસે છે 109 દિવસનો બેકઅપ! ભારત માટે આમાં કયો મોટો બોધપાઠ છે?
વર્ષ 2026ની શરૂઆતથી જ દુનિયાભરમાં ઊર્જા સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. હોરમુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર વધતા તણાવને કારણે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ગઈ છે અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 100 ડોલરને પાર કરી ગયા છે. ભારત સહિતના ઘણા દેશો મોંઘા ઈંધણને લઈને ચિંતિત છે, પરંતુ આ ભયાનક માહોલ વચ્ચે પણ ચીન એકદમ શાંત દેખાઈ રહ્યું છે.
જ્યારે આખી દુનિયામાં તેલની અછત અને વધતા ભાવને લઈને હોબાળો મચ્યો છે, ત્યારે સવાલ એ થાય છે કે ચીન પાસે એવું તે કયું ‘બ્રહ્માસ્ત્ર’ છે જે તેને આ સંકટથી બચાવી રહ્યું છે? આ કોઈ ચમત્કાર નથી, પરંતુ ચીનનું વર્ષોનું આયોજન અને તેની નાની ‘ટીપોટ રિફાઈનરીઓ’ની કમાલ છે.
ચીનનું ‘સિક્રેટ હથિયાર’: 109 દિવસનો બેકઅપ
ચીનની આ મજબૂત સ્થિતિ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ તેનું અગમચેતીભર્યું આયોજન છે. જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં તેલ સસ્તું હતું, ત્યારે ચીને ચૂપચાપ મોટા પાયે તેલની ખરીદી કરીને પોતાના વ્યૂહાત્મક ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) મજબૂત કર્યા હતા.
-
વિશાળ ભંડાર: 2026ની શરૂઆત સુધીમાં ચીને આશરે 1.2 અબજ બેરલ તેલનો સંગ્રહ કરી લીધો હતો.
-
સુરક્ષા કવચ: આ સ્ટોક એટલો વિશાળ છે કે જો દરિયાઈ માર્ગે તેલની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય, તો પણ ચીન 109 દિવસ સુધી પોતાનો દેશ આરામથી ચલાવી શકે છે.
-
સ્માર્ટ ખરીદી: જ્યારે અન્ય દેશો તેલના ભાવ ઘટવાની રાહ જોતા હતા, ત્યારે ચીને તેનો સંગ્રહ કરીને આજે પોતાની આર્થિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી લીધી છે.
શું છે આ ‘ટીપોટ રિફાઈનરી’ (Teapot Refinery)?
ચીનની તેલ સુરક્ષાની વાર્તામાં સૌથી મહત્વનું પાત્ર આ નાની ખાનગી રિફાઈનરીઓ છે, જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘ટીપોટ રિફાઈનરી’ કહેવામાં આવે છે. આ નામ એટલા માટે પડ્યું છે કારણ કે શરૂઆતમાં આ રિફાઈનરીઓ ખૂબ જ નાની અને જૂની ટેકનોલોજી વાળી હતી, જે ચાની કીટલી (Teapot) જેવી દેખાતી હતી.
તેમનો રોલ કેમ મહત્વનો છે?
-
સ્વાયત્તતા: આ રિફાઈનરીઓ સરકારી કંપનીઓની જેમ કડક નિયમોમાં બંધાયેલી નથી. તેઓ પોતાની રીતે નિર્ણયો લેવા માટે સ્વતંત્ર છે.
-
હિસ્સેદારી: ચીનની કુલ ઓઈલ પ્રોસેસિંગ ક્ષમતામાં આ નાની રિફાઈનરીઓનો હિસ્સો 25% જેટલો મોટો છે.
-
સસ્તા તેલનો સ્ત્રોત: જ્યારે પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધોને કારણે દુનિયા રશિયા, ઈરાન અને વેનેઝુએલા પાસેથી તેલ ખરીદતા ડરતી હતી, ત્યારે આ ટીપોટ રિફાઈનરીઓએ તે દેશો પાસેથી સસ્તા ભાવે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદ્યું. આ સસ્તું તેલ આજે ચીન માટે મોંઘવારી સામે રક્ષણ આપતું કવચ બની ગયું છે.
શું આ સુરક્ષા કાયમી છે? આવનારા સંકટના સંકેત
ભલે અત્યારે ચીન સુરક્ષિત દેખાતું હોય, પણ આ સ્થિતિ હંમેશા આવી જ રહેશે તેવું માની લેવું ભૂલભરેલું છે. નિષ્ણાતોના મતે હવે ધીરે ધીરે દબાણ દેખાઈ રહ્યું છે.
-
ઘટતો નફો: તેલના ભાવ 100 ડોલરને પાર થતા હવે આ નાની રિફાઈનરીઓ માટે નવું તેલ ખરીદવું મોંઘું પડી રહ્યું છે. અલ જઝીરા સાથેની વાતચીતમાં નિષ્ણાત મ્યુ શ્યુએ જણાવ્યું કે, મોંઘા તેલને કારણે આ રિફાઈનરીઓનો નફો ઘટી રહ્યો છે અને તેમની ખરીદી ધીમી પડી છે.
-
આયાતમાં ઘટાડો: માર્ચ 2026માં ચીનની દરિયાઈ તેલની આયાત ઘટીને 10.19 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ છે, જે ફેબ્રુઆરીમાં 11.51 મિલિયન બેરલ હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ચીન હવે પોતાના ભંડારનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે અને નવી ખરીદીમાં સાવચેતી વર્તી રહ્યું છે.
-
રશિયા પર નિર્ભરતા: બીજી તરફ, રશિયાથી ચીન જનારા તેલમાં 40.9% નો ધરખમ વધારો થયો છે. આ સાબિત કરે છે કે ચીન હવે હોરમુઝ સ્ટ્રેટ જેવા જોખમી દરિયાઈ માર્ગોને બદલે જમીન માર્ગે આવતા રશિયન તેલ પર વધુ ભરોસો કરી રહ્યું છે.
ભારત માટે બોધપાઠ
દુનિયાના તેલ સંકટ વચ્ચે ચીનની બેફિકરાઈ પાછળ તેની ‘સ્ટોરેજ કેપેસિટી’ અને ‘પ્રાઈવેટ પ્લેયર્સ’ની આક્રમકતા જવાબદાર છે. ભારત જેવા દેશો માટે પણ આ એક શીખવા જેવી બાબત છે કે મુસીબત આવતા પહેલા જ ઊર્જા ભંડાર મજબૂત કરવા કેટલા જરૂરી છે.
