ઉત્તરાખંડના મંત્રીના પતિની બિહારની મહિલાઓ પર અભદ્ર ટિપ્પણી: ડિજિટલ યુગમાં વધતી જાતિગત અને પ્રાદેશિક નફરતનો પડકાર
તાજેતરમાં ઉત્તરાખંડના મહિલા સશક્તિકરણ અને બાળ વિકાસ મંત્રી રેખા આર્યના પતિ ગિરધારી લાલ સાહુ દ્વારા બિહારની મહિલાઓ પર કરવામાં આવેલી વિવાદાસ્પદ ટિપ્પણીએ દેશભરમાં, ખાસ કરીને બિહારમાં, ભારે રાજકીય અને સામાજિક આક્રોશ પેદા કર્યો છે. એક વાયરલ વીડિયોમાં સાહુને એમ કહેતા સાંભળવામાં આવ્યા છે કે, “જો લગ્ન નથી થઈ રહ્યા, તો આપણે બિહારથી છોકરી લઈ આવીશું, ત્યાં 20,000-25,000 રૂપિયામાં છોકરી મળી જશે.”
વ્યાપક રાજકીય વિરોધ અને કાનૂની કાર્યવાહી
સાહુના આ નિવેદનને બિહારની અસ્મિતા અને મહિલાઓના સન્માન પર ઊંડો આઘાત ગણાવવામાં આવી રહ્યો છે. બિહાર રાજ્ય મહિલા આયોગના અધ્યક્ષ અપ્સરાએ તેને ‘માનસિક નાદારી’ ગણાવી ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રીને પત્ર લખી કડક કાર્યવાહીની માંગ કરી છે. રાજકીય સ્તરે પ્રતિસાદ:
- JDU: પ્રદેશ અધ્યક્ષ ઉમેશ સિંહ કુશવાહાએ જણાવ્યું હતું કે, મહિલાઓને દેવીનો દરજો આપનારા સમાજમાં તેમને ‘ખરીદવાની’ વાત કરવી એ વિકૃત માનસિકતાનું પ્રતીક છે.
- BJP: બિહાર ભાજપે આ નિવેદનથી પોતાને અલગ કરી તેને શરમજનક ગણાવ્યું છે, જ્યારે ઉત્તરાખંડ ભાજપે પણ આ ‘નફરતભરી વિચારસરણી’ની નિંદા કરી છે.
- વિપક્ષનો હુમલો: કોંગ્રેસ અને RJDએ તેને મહિલાઓ પ્રત્યે ભાજપની ‘ઘૃણાસ્પદ વિચારસરણી’નું પ્રમાણ ગણાવ્યું છે. સહારસાના ધારાસભ્ય આઈ.પી. ગુપ્તાએ તો સાહુને પકડીને બિહાર લાવનાર વ્યક્તિને 10 લાખ રૂપિયાનું ઈનામ આપવાની જાહેરાત કરી દીધી છે.
ડિજિટલ સમાજમાં નફરતનો નવો ચહેરો
આ ઘટના એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે ‘ડિજિટલ સોસાયટીમાં જાતિગત નફરત’ પરનો એક સંશોધન અહેવાલ સોશિયલ મીડિયા પર વધતી નફરતને ઉજાગર કરી રહ્યો છે. સ્ત્રોતો અનુસાર, ફેસબુક પર ભારતમાં થતી નફરતભરી પોસ્ટમાં 13 ટકા હિસ્સો જાતિગત નફરત સાથે જોડાયેલો હોય છે.
X (ટ્વિટર), ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મ પર દલિત અને પછાત સમુદાયોને અપમાનજનક શબ્દોથી નિશાન બનાવવામાં આવે છે. અહેવાલ જણાવે છે કે આ પ્લેટફોર્મ્સની વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પણ ભેદભાવપૂર્ણ છે, જેનાથી વંચિત સમુદાયોનો અવાજ દબાઈ જાય છે.
‘બિહારી’ ઓળખનું અપરાધીકરણ અને અલગતાવાદ
એક સંશોધન પત્ર અનુસાર, દિલ્હી જેવા મહાનગરોમાં ‘બિહારી’ શબ્દનો ઉપયોગ ઘણીવાર ગાળ (slur) તરીકે કરવામાં આવે છે. બિહારના પ્રવાસી શ્રમિકોને ઘણીવાર તેમની ભાષા, પહેરવેશ અને આર્થિક સ્થિતિના આધારે ‘અન્ય’ (othering) માનવામાં આવે છે અને તેમને પાયાવિહોણા ગુનાઓ સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. આ સામાજિક અને માનસિક અલગતાનું કારણ બને છે.
ઉકેલની જરૂરિયાત
સાહુએ પોતાની ટિપ્પણી માટે માફી માંગતા કહ્યું છે કે તેમના નિવેદનને તોડી-મરોડીને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ વિવાદ શાંત થવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર બંધારણીય જોગવાઈઓ પૂરતી નથી; સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ તેમની ‘કન્ટેન્ટ મોડરેશન’ નીતિઓને ભારતીય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં મજબૂત કરવી પડશે.
સમાજમાં વ્યાપેલી આ નફરત એક ઉધઈ જેવી છે જે સમાનતા અને ગરિમાના બંધારણીય વૃક્ષને અંદરથી પોલું કરી રહી છે. જ્યાં સુધી ડિજિટલ અને વાસ્તવિક દુનિયામાં જવાબદારી નક્કી નહીં થાય, ત્યાં સુધી સમાવેશી સમાજનું સ્વપ્ન અધૂરું રહેશે.
