જીવામૃતથી જમીનની તંદુરસ્તી સુધી: ગમનભાઈ ઠાકરની પ્રાકૃતિક ખેતીની સફળ ગાથા
ડાંગ જિલ્લો પ્રાકૃતિક જિલ્લો જાહેર થયા બાદ અહીંના ખેડૂતો રાસાયણિક ખેતીનો ત્યાગ કરી કુદરતી ખેતી તરફ વળ્યા છે. બિબુપાડા ગામના પ્રગતિશીલ ખેડૂત શ્રી ગમનભાઇ ઠાકરે આ પરિવર્તનનું જીવંત ઉદાહરણ છે. રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીના માર્ગદર્શન અને આત્મા પ્રોજેક્ટની તાલીમથી પ્રેરિત થઈ ગમનભાઇએ આજે પોતાના ખેતરને મોડેલ ફાર્મમાં ફેરવી નાખ્યું છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીથી જમીનની કાયાપલટ
ગમનભાઇ જણાવે છે કે રાસાયણિક ખાતરોને કારણે જમીનની તંદુરસ્તી બગડી હતી, પરંતુ પ્રાકૃતિક પદ્ધતિ અપનાવ્યા બાદ ચમત્કારિક સુધારો જોવા મળ્યો છે:
-
જમીન સુધારણા: જીવામૃત અને ઘનજીવામૃતના ઉપયોગથી જમીન નરમ, પોચી અને ભેજયુક્ત બની છે.
-
જૈવિક સંવર્ધન: અળસિયા (Earthworms) અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓની સંખ્યા વધતા જમીન જીવંત બની છે.
-
કુદરતી કીટ નિયંત્રણ: નીમાસ્ત્ર, અગ્નિઅસ્ત્ર અને બ્રહ્માસ્ત્ર જેવા દ્રાવણોથી પાકને રોગમુક્ત રાખવામાં સફળતા મળી છે.
મિશ્ર પાક પદ્ધતિ: ખેતીનું આધુનિક મોડેલ
ગમનભાઇ તેમના ખેતરમાં ચણા, મકાઈ, ઘઉં, સૂર્યમુખી અને લસણ-ડુંગળીનો મિશ્ર પાક લે છે. આ પદ્ધતિથી તેમને બજાર મૂલ્ય વધુ મળે છે અને ખેતીનો ખર્ચ નહિવત થઈ ગયો છે. તેઓ આજે પોતે માસ્ટર ટ્રેનર બનીને આસપાસના સાત ગામડાઓના ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતીના આયામો વિશે તાલીમ આપી રહ્યા છે.
મિશ્ર પાક પદ્ધતિ માટે અનુકૂળ સહજીવી પાકોની પસંદગી
ઝીરો બજેટ ગાય આધારિત ખેતીમાં પાકોની પસંદગી વિજ્ઞાન પર આધારિત છે:
-
એકદળ-દ્વિદળ જોડાણ: મુખ્ય પાક એકદળ (દા.ત. ઘઉં) હોય તો સહજીવી પાક દ્વિદળ (દા.ત. ચણા) હોવો જોઈએ.
-
મૂળની ઊંડાઈ: મુખ્ય પાકના મૂળ ઊંડા જતાં હોય તો સહજીવી પાકના મૂળ ઉપરના સ્તરે રહે તેવા હોવા જોઈએ.
-
સમય મર્યાદા: સહજીવી પાક મુખ્ય પાક કરતા ઓછા સમયમાં (અડધા કે ત્રીજા ભાગના સમયમાં) તૈયાર થઈ જવો જોઈએ.
-
સૂર્યપ્રકાશ અને પર્ણ: ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી જમીનને ઢાંકી દે તેવા અને વધુ પાન ખેરવતા પાકો જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
ડાંગના સુબીર વિસ્તારમાં ગમનભાઇ જેવા ખેડૂતોના પ્રયાસોથી ‘નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ’ (NMNF) સાચા અર્થમાં સફળ થઈ રહ્યું છે. આ ટકાઉ અને સ્વસ્થ કૃષિ પદ્ધતિથી જિલ્લામાં આર્થિક અને પર્યાવરણીય આમૂલ પરિવર્તન આવ્યું છે.
