બેંક ખાતાં ફ્રીઝ થયાં તો પછી કોણે ખોલાવ્યાં? EDની તપાસમાં મોટો વળાંક
તાજેતરમાં દેશભરમાં ચકચાર મચાવનારા એક મોટા સાયબર ફ્રોડ અને મની લોન્ડરિંગના કેસમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા મોટી કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. નકલી ‘ડીજિટલ અરેસ્ટ’, સેંકડો બેંક એકાઉન્ટ્સ અને કેશ ટ્રાન્ઝેક્શન્સના માધ્યમથી આચરવામાં આવેલા આશરે ₹૨૮,૦૦૦ કરોડના નેટવર્ક સંબંધિત કેસમાં એડવોકેટ રશેષ ઉપાધ્યાય (જેઓ રશેષ શાહ તરીકે પણ ઓળખાય છે)ની ધરપકડ કરવામાં આવી છે.
મુંબઈ એરપોર્ટ પરથી ધરપકડ અને ગોવા લવાયા
એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટની ટીમને બાતમી મળી હતી કે રશેષ ઉપાધ્યાય મુંબઈથી દિલ્હી તરફ રવાના થવાની તૈયારીમાં છે. આ માહિતીના આધારે ED ગોવા ટીમ, કસ્ટમ્સ અને CISF દ્વારા મુંબઈના છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટના ડિપાર્ચર ગેટ પરથી તેમની અટકાયત કરવામાં આવી હતી.
અટકાયત બાદ તેમને ગોવા લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં સ્પેશિયલ PMLA (પ્રીવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ) કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા અદાલતે તેમને ૨૯ ઓક્ટોબર સુધી ED કસ્ટડીમાં મોકલવાનો હુકમ કર્યો છે.
કેવી રીતે શરૂ થઈ તપાસ? ૨.૬૦ કરોડની ઠગાઈનો કેસ
આ સમગ્ર તપાસની શરૂઆત ગોવાની એક મહિલા સાથે થયેલી ₹૨.૬૦ કરોડની સાયબર ઠગાઈથી થઈ હતી.
ઘટનાક્રમ: ૨૧ મે થી ૨ જૂન ૨૦૨૫ દરમિયાન સાયબર ગુનેગારોએ સરકારી અધિકારી અને પોલીસ તરીકે ઓળખ આપી મહિલાને માનસિક રીતે ડરાવી હતી.
ધમકી અને વસૂલી: આરોપીઓએ ડીજિટલ અરેસ્ટનો ભય બતાવી મહિલા પાસેથી જુદા જુદા બેંક ખાતાઓમાં કરોડો રૂપિયા ટ્રાન્સફર કરાવી લીધા હતા.
પોલીસ ફરિયાદ: આ બનાવ અંગે પીડિત મહિલાએ હિચકિચાયા વગર ૯ જૂન ૨૦૨૫ના રોજ ગોવા પોલીસમાં એફઆઈઆર (FIR) નોંધાવી હતી, જેના આધારે તાર જોડાવવાના શરૂ થયા હતા.
ડીજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ (Digital Arrest Scam) શું છે?
આજના ડિજિટલ યુગમાં ગુનેગારો લોકોની માનસિક ભયભીતતાનો લાભ લેવા માટે નવી-નવી પદ્ધતિઓ અપનાવે છે, જેમાં ‘ડીજિટલ અરેસ્ટ’ મુખ્ય છે.
૧. સંપર્ક કરવો: ગુનેગારો શિકાર બનાવેલ વ્યક્તિને ફોન કે વીડિયો કોલ (જેમ કે વોટ્સએપ, સ્કાયપ) દ્વારા સંપર્ક કરે છે.
૨. ઓળખ આપવી: તેઓ પોતાની જાતને સીબીઆઈ (CBI), પોલીસ, કસ્ટમ્સ કે અન્ય સરકારી તપાસ એજન્સીના સિનિયર અધિકારી તરીકે રજૂ કરે છે.
૩. આરોપ લગાવવો: સામો પક્ષ ડરી જાય તે માટે તેમના નામે કોઈ ગેરકાયદેસર પાર્સલ, મની લોન્ડરિંગ કે ડ્રગ્સ કેસ જોડાયેલો છે તેવો ખોટો દાવો કરવામાં આવે છે.
૪. કેમેરા સામે રાખવા: વ્યક્તિને ઘરના એક રૂમમાં પૂરી રાખી કેમેરા સામે જ રહેવા મજબૂર કરાય છે અને ડિજિટલ અરેસ્ટનું નાટક કરી પકડાઈ જવાનો ડર બતાવી પૈસા પડાવાય છે.
૪૦૦ મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ અને નાણાંનું લોન્ડરિંગ
ED ની પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે આ સાયબર નેટવર્કે અત્યંત જટિલ નાણાકીય માળખું ઊભું કર્યું હતું.
ગોવાની મહિલા પાસેથી પડાવેલા કરોડો રૂપિયા ડમી ડિરેક્ટરો દ્વારા સંચાલિત કોમોડિટી, ટ્રાવેલ અને ફોરેક્સ (ફોરેન એક્સચેન્જ) કંપનીઓ સાથે જોડાયેલા આશરે ૪૦૦ જેટલા મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ (Mule Accounts) માં અલગ-અલગ તબક્કે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ આ નાણાં રોકડા ઉપાડીને લાયસન્સ ધરાવતા મની ચેન્જર્સ દ્વારા વિદેશી કરન્સીમાં બદલી નાખવામાં આવ્યા હતા, જેથી પૈસાના મુખ્ય લાભાર્થીઓ (Real Beneficiaries) સુધી પહોંચવું તપાસ એજન્સીઓ માટે મુશ્કેલ બની જાય.
ફ્રીઝ થયેલા ખાતા ખોલાવવા લાંચ અને ‘અંગડિયા’ નેટવર્કનો ઉપયોગ
કેસની તપાસ દરમિયાન રશેષ ઉપાધ્યાયની ભૂમિકા અત્યંત શંકાસ્પદ અને મહત્વની હોવાનું સામે આવ્યું છે.
ખાતા અનફ્રીઝ કરાવવા: વિવિધ પોલીસ ફરિયાદો બાદ જે બેંક ખાતાઓ સીલ (ફ્રીઝ) કરી દેવાયા હતા, તેને ગેરકાયદેસર રીતે અનફ્રીઝ કરાવવામાં રશેષે વકીલાતની મર્યાદા બહાર જઈને મદદ કરી હોવાનો ED નો દાવો છે.
અંગડિયા વ્યવસ્થા: ખાતાઓ ખોલાવવા માટે સંબંધિત અધિકારીઓને લાંચ આપવા ‘અંગડિયા’ (ખાનગી કેશ ટ્રાન્સફર સિસ્ટમ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
વકીલાતની ગેરરીતિ: ED અનુસાર, વકીલ તરીકે નોંધાયેલા હોવા છતાં તેમણે કોઈ આરોપી કે કંપની વતી કોર્ટમાં વકાલતનામું રજૂ કર્યું નહોતું કે પ્રત્યક્ષ રજૂઆત કરી નહોતી, પણ બેકડોરથી કામગીરી કરતા હતા.
હાલ એજન્સી દ્વારા લાંચ લેનારા અધિકારીઓ અને મધ્યસ્થીઓની ઓળખ કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
સમગ્ર દેશમાં પથરાયેલું નેટવર્ક: ૧૬૦ થી વધુ FIR
આ સાયબર ફ્રોડ નેટવર્કનું કદ કેટલું વિરાટ છે તેનો અંદાજ તેનાથી લગાવી શકાય છે કે:
દેશના ૨૦ થી વધુ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ નેટવર્ક સામે ૧૬૦ થી વધુ એફઆઈઆર (FIR) નોંધાઈ ચૂકી છે.
અત્યાર સુધીમાં ૩૦૦ થી વધુ પીડિતોની ફરિયાદો આ બેંક ખાતાઓ સાથે જોડાયેલી જોવા મળી છે.
ફરિયાદો મુજબ આશરે ₹૪૦૦ કરોડથી વધુ રકમ લોકોએ ગુમાવી છે, પરંતુ આ સમગ્ર નેટવર્ક દ્વારા રૂ. ૨૮,૦૦૦ કરોડ જેટલા મોટા નાણાકીય બેંકિંગ વ્યવહારો થયા હોવાની શંકા છે.
ડીજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમથી બચવાના અગત્યના ઉપાયો
સરકાર અને પોલીસ દ્વારા નાગરિકોને સતત જાગૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે કે આવી ઠગાઈથી બચવા માટે કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે:
ધ્યાનમાં રાખો: ભારતીય કાયદામાં કે તપાસ પ્રક્રિયામાં ‘ડીજિટલ અરેસ્ટ’ જેવી કોઈ જોગવાઈ કે માન્યતા નથી. કોઈ પણ એજન્સી વીડિયો કોલ પર અરેસ્ટ કરી શકતી નથી.
નાણાં ટ્રાન્સફર ન કરો: ફોન કે વીડિયો કોલ પર ધમકી આપીને કોઈ પૈસા માંગે તો ક્યારેય નાણાં મોકલશો નહીં.
તપાસ કરો: જો કોઈ સરકારી અધિકારી બનીને કોલ કરે તો ગભરાયા વગર નજીકના પોલીસ સ્ટેશનનો સંપર્ક કરો.
સાયબર હેલ્પલાઈન:
જો તમે અથવા તમારી ઓળખીતી કોઈ વ્યક્તિ સાયબર ફ્રોડનો શિકાર બને છે, તો તાત્કાલિક રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર કૉલ કરો અથવા અધિકૃત વેબસાઈટ cybercrime.gov.in પર તમારી ફરિયાદ નોંધાવો.
