વારસદારો માટે મહત્વના સમાચાર: નોમિની વગરની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટનો દાવો કેવી રીતે કરવો? જાણો કાયદાકીય જોગવાઈઓ
પરિવારમાં કોઈ વડીલ કે પ્રિયજનનું અવસાન થાય ત્યારે જે આઘાત લાગે છે તે અસહ્ય હોય છે. આ ભાવનાત્મક મુશ્કેલીની સાથે ઘણીવાર આર્થિક ગૂંચવણો પણ જોડાયેલી હોય છે. ખાસ કરીને જ્યારે જાણવા મળે કે મૃતક વ્યક્તિએ તેમની બેંક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) માં કોઈને ‘નોમિની’ (વારસદાર) તરીકે નિયુક્ત કર્યા નથી અથવા કોઈ કાનૂની ‘વસિયતનામું’ (Will) બનાવ્યું નથી. આવી સ્થિતિમાં પરિવારજનો મુંઝવણમાં મૂકાઈ જાય છે કે શું હવે આ મહેનતની કમાણીના પૈસા બેંકમાં જ ફસાઈ જશે? કે પછી તેને મેળવવાની કોઈ રસ્તો છે?
ભારતીય બેંકિંગ કાયદા અને ઉત્તરાધિકાર કાયદા હેઠળ, આવી પરિસ્થિતિઓ માટે સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. જોકે આ પ્રક્રિયા થોડી સમય માંગી લે તેવી હોઈ શકે છે, પરંતુ અશક્ય નથી.
સૌ પ્રથમ તપાસ: નોમિનીની હાજરી અને તેની ભૂમિકા
કોઈપણ કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરતા પહેલા, તમારે બેંકમાં જઈને ખાતરી કરવી જોઈએ કે શું ખરેખર કોઈ નોમિની નથી? ઘણીવાર ખાતાધારકે ખાતું ખોલાવતી વખતે કોઈનું નામ નોંધાવ્યું હોય છે જેની પરિવારને જાણ હોતી નથી. જો નોમિની હોય, તો બેંક માત્ર મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર અને ઓળખના પુરાવા લઈને પૈસા મુક્ત કરી શકે છે.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે નોમિની એ પૈસાનો અંતિમ માલિક નથી. કાયદાની દ્રષ્ટિએ નોમિની માત્ર એક ‘ટ્રસ્ટી’ છે. તે બેંક પાસેથી પૈસા મેળવવા માટે અધિકૃત છે, પરંતુ તે પૈસા તેણે મૃતકના તમામ કાયદેસરના વારસદારોમાં વહેંચવા પડે છે. જો વસિયત ન હોય, તો હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદા અથવા જે-તે ધર્મના કાયદા મુજબ વારસદારોનો હક બને છે.
જો નોમિની ન હોય, તો બેંક શું માંગશે?
જ્યારે કોઈ નોમિની કે વસિયત હોતી નથી, ત્યારે બેંક પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થવા માટે અને ભવિષ્યમાં કોઈ વિવાદ ન થાય તે માટે ‘કાનૂની વારસદાર’ (Legal Heir) ની શોધ કરે છે. આ માટે મુખ્યત્વે નીચેના દસ્તાવેજોની જરૂર પડે છે:
૧. મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate): આ સૌથી પાયાનો દસ્તાવેજ છે.
૨. કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર (Legal Heir Certificate): સ્થાનિક મામલતદાર કચેરી અથવા તહેસીલદાર દ્વારા આપવામાં આવતું આ પ્રમાણપત્ર સાબિત કરે છે કે મૃતકના નજીકના સગા કોણ છે.
૩. ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર (Succession Certificate): જો FDની રકમ મોટી હોય, તો બેંક કોર્ટ દ્વારા ઇસ્યુ કરાયેલ સક્સેસન સર્ટિફિકેટની માંગણી કરી શકે છે. આ મેળવવામાં ૬ થી ૮ મહિનાનો સમય લાગી શકે છે.
૪. વહીવટ પત્ર (Letter of Administration): અમુક કિસ્સાઓમાં કોર્ટ મિલકતનો વહીવટ કરવા માટે આ પત્ર આપે છે.
કોણ ગણાય કાયદેસરના વારસદાર?
હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર ધારા મુજબ, જો કોઈ પુરુષનું વસિયત વગર અવસાન થાય, તો તેના પ્રથમ શ્રેણીના વારસદારોમાં તેની પત્ની, બાળકો અને માતાનો સમાવેશ થાય છે. જો તેમાંથી કોઈ હયાત ન હોય, તો જ બીજી શ્રેણીના વારસદારોનો વારો આવે છે. આ જ ગણિતના આધારે બેંક નક્કી કરે છે કે પૈસા કોને ચૂકવવા.
સર્વાઇવર ક્લોઝ (Survivor Clause) અને સંયુક્ત ખાતા
જો FD સંયુક્ત ખાતા (Joint Account) માં હોય અને તેમાં ‘Either or Survivor’ (બેમાંથી કોઈ એક અથવા બચેલી વ્યક્તિ) નો વિકલ્પ પસંદ કરેલ હોય, તો પ્રથમ ખાતાધારકના મૃત્યુ પછી બીજી વ્યક્તિ સરળતાથી પૈસા મેળવી શકે છે. આ કિસ્સામાં નોમિની કે વસિયતની જરૂર પડતી નથી.
પ્રક્રિયાને ઝડપી કેવી રીતે બનાવવી?
-
નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC): જો એકથી વધુ વારસદારો હોય (દા.ત. ત્રણ ભાઈ-બહેન), તો તેમાંથી કોઈ એક વ્યક્તિ ક્લેમ કરી શકે છે, પરંતુ બાકીના વારસદારોએ સ્ટેમ્પ પેપર પર લખી આપવું પડે કે તેમને આ પૈસા અન્ય વ્યક્તિને ચૂકવવામાં કોઈ વાંધો નથી.
-
ઇન્ડેમ્નિટી બોન્ડ (Indemnity Bond): નાની રકમ માટે બેંક ઘણીવાર સક્સેસન સર્ટિફિકેટનો આગ્રહ રાખતી નથી, પણ તેના બદલે ઇન્ડેમ્નિટી બોન્ડ પર સહી કરાવે છે. આ એક પ્રકારની ખાતરી છે કે જો ભવિષ્યમાં કોઈ અન્ય વારસદાર દાવો કરશે, તો તેની જવાબદારી ક્લેમ કરનારની રહેશે.
પરિવારોની તૈયારીનો અભાવ અને જાગૃતિ
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં પરિવારોને પ્રક્રિયા જટિલ એટલા માટે લાગે છે કારણ કે તેમની પાસે દસ્તાવેજો તૈયાર હોતા નથી. બેંકમાં વારંવાર ધક્કા ખાવા પડે છે. નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે જ્યારે પણ તમે FD કરાવો, ત્યારે નોમિનેશન ફોર્મ ચોક્કસ ભરો. જો તમે જીવતા હોવ ત્યારે જ વસિયતનામું બનાવી લો, તો તમારા મૃત્યુ પછી તમારા પરિવારને કાયદાકીય લડાઈ કે કોર્ટના ચક્કર કાપવા પડતા નથી.
નોમિની કે વસિયત વગર FDના રૂપિયા મેળવવામાં સમય અને ધીરજની જરૂર છે, પરંતુ કાયદો વારસદારોના પક્ષમાં છે. સૌ પ્રથમ બેંકના મેનેજરને મળીને જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી લો અને જો પરિવારમાં સહમતી હોય તો આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળતાથી પૂર્ણ કરી શકાય છે.
