ચમકતી દરેક વસ્તુ સોનું નથી હોતી: વડોદરા જિલ્લાના સાવલીમાં આલ્કલાઇન પાણીમાં મળ્યું ઝેરી તત્વ.

હેલ્થ ડ્રિંક્સના નામે વેચાતા પાણીમાં પ્રતિબંધિત એસિડ મળતા ફફડાટ.

આજના આધુનિક યુગમાં ફિટ રહેવાની દોડમાં લોકો સાદા પાણીને બદલે ‘આલ્કલાઇન વોટર’ અને ‘મિનરલ વોટર’ તરફ વળ્યા છે. માર્કેટિંગ એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે જાણે આ પાણી અમૃત સમાન હોય. પરંતુ, તાજેતરમાં ગુજરાતના વડોદરા જિલ્લાના સાવલી વિસ્તારમાં આવેલી એક કંપનીમાં જે ખુલાસો થયો છે, તેણે સમગ્ર રાજ્યમાં ચિંતાનું મોજું ફેરવી દીધું છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ ગ્રાહકની ફરિયાદના આધારે અહીં આલ્કલાઇન પાણીના પ્લાન્ટ પર દરોડા પાડ્યા હતા.

તપાસમાં સામે આવેલા ચોંકાવનારા તથ્યો

જ્યારે FSSAI ના અધિકારીઓએ પ્લાન્ટનું નિરીક્ષણ કર્યું, ત્યારે પાણીની બોટલોમાં સ્પષ્ટપણે કાળા કણો તરતા જોવા મળ્યા હતા. આટલું જ નહીં, લેબોરેટરી ટેસ્ટમાં એવું બહાર આવ્યું કે આ પાણીમાં ફુલવિક એસિડ (Fulvic Acid) ઉમેરવામાં આવ્યું હતું. ભારતીય કાયદા મુજબ, પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટરમાં ફુલવિક એસિડનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી નથી. આ ગંભીર બેદરકારી બદલ અધિકારીઓએ આશરે ૩૧.૬૧ લાખ રૂપિયાનો મુદ્દામાલ જપ્ત કર્યો છે અને કંપની સામે ફૂડ સેફ્ટી એક્ટ ૨૦૦૬ હેઠળ કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ કરી છે.

ફુલવિક એસિડ શું છે અને તે કેમ ખતરનાક બની શકે?

ફુલવિક એસિડ એ કુદરતી રીતે માટી, છોડ અને ખાસ પ્રકારના ખનિજોમાં જોવા મળતું સંયોજન છે. કૃષિ ક્ષેત્રે છોડના વિકાસ માટે તે ઉત્તમ છે, અને કેટલીક જગ્યાએ તેને હેલ્થ સપ્લિમેન્ટ તરીકે પણ વેચવામાં આવે છે. દાવાઓ એવા કરવામાં આવે છે કે તે એનર્જી વધારે છે અને શરીરને ખનિજો પૂરા પાડે છે.

પરંતુ, વિજ્ઞાન અને જ્યોતિષની દ્રષ્ટિએ પણ સંયમ જ જીવન છે. નિષ્ણાતોના મતે, જ્યારે આ એસિડનો ઉપયોગ નિર્ધારિત માત્રા વગર અથવા અશુદ્ધ સ્વરૂપમાં પીવાના પાણીમાં કરવામાં આવે, ત્યારે તે સ્વાસ્થ્ય માટે ઘાતક સાબિત થાય છે. તે શરીરમાં રહેલા અન્ય તત્વો સાથે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે, જેના કારણે તે ‘સ્લો પોઈઝન’ જેવું કામ કરે છે.

સંભવિત રોગો અને શારીરિક અસરો

ડોક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ, ફુલવિક એસિડ અને અજાણ્યા કાળા કણો ધરાવતું પાણી પીવાથી તાત્કાલિક અને લાંબા ગાળાના ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે:

• પાચનતંત્રની સમસ્યા: ઉલટી, અતિશય ઝાડા, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો અને એસિડિટીની સમસ્યા થઈ શકે છે.

• કિડની અને લીવર પર અસર: પાણીમાં રહેલા અશુદ્ધ કણોને ગાળવાનું કામ કિડની અને લીવર કરે છે. લાંબા સમય સુધી આવા તત્વોના સેવનથી આ અંગો ફેઈલ થવાની અથવા તેમાં સોજો આવવાની શક્યતા રહે છે.

• એલર્જી: ત્વચા પર રેશિઝ, ખંજવાળ અથવા માથાનો અસહ્ય દુખાવો થઈ શકે છે.

• અન્ય જોખમો: શરીરમાં ખનિજોનું સંતુલન બગડી શકે છે, જે હાડકાં અને સ્નાયુઓને નબળા પાડી શકે છે.

ભારતીય નિયમોનું ઉલ્લંઘન

ભારતમાં પેકેજ્ડ પાણી વેચવા માટે બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) ના કડક નિયમો છે (IS 14543 અને IS 13428). આ નિયમો મુજબ પાણીમાં કોઈપણ પ્રકારના તરતા કણો કે કાંપ ન હોવો જોઈએ. વડોદરાના આ કિસ્સામાં, બોટલના લેબલિંગ પર પણ મહત્વની જાણકારીઓ ગેરહાજર હતી, જે ગ્રાહકોને છેતરવાનો એક પ્રયાસ છે.

ગ્રાહકોએ શું તકેદારી રાખવી?

ગુજરાતનો આ કિસ્સો લાલબત્તી સમાન છે. કોઈપણ ‘સ્વસ્થ’ ગણાતી પ્રોડક્ટ ખરીદતા પહેલા:

૧. બોટલ પર FSSAI નો લોગો અને લાઈસન્સ નંબર તપાસો.

૨. પાણીનો રંગ, ગંધ અને સ્વાદમાં સહેજ પણ ફેરફાર લાગે તો તેનો ત્યાગ કરો.

૩. માર્કેટિંગના ભભકાદાર દાવાઓ પર જવાને બદલે લેબલ પાછળ લખેલા ઘટકો (Ingredients) ધ્યાનથી વાંચો.

સ્વાસ્થ્ય એ જ મોટી સંપત્તિ છે, અને આ પ્રકારની બેદરકારી જીવલેણ નીવડી શકે છે. તંત્ર દ્વારા લેવાયેલા આ કડક પગલાંથી હવે અન્ય ભેળસેળિયા તત્વોમાં ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.