એક સવાલથી બદલાઈ ગઈ ઇતિહાસની દિશા, ઈરાન પર હુમલો અટકાવવા અંગે થયો મોટો ખુલાસો!
રાજકારણ અને રાજદ્વારીના ક્ષેત્રમાં, ક્યારે નિર્ણય લેવામાં આવશે અથવા ક્યારે સમગ્ર વિશ્વનો માર્ગ બદલાઈ શકે છે તે આગાહી કરવી અતિ મુશ્કેલ છે. આ ખાસ કરીને ભૂતપૂર્વ યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે સાચું છે, જેમના નિર્ણયોએ સતત વિશ્વભરના નિષ્ણાતોને આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, એવી ઘણી ઘટનાઓ બની હતી જ્યાં મધ્ય પૂર્વ એક વિશાળ, વિનાશક યુદ્ધની અણી પર હતું. આવી જ એક ઘટના ઈરાન સાથે વધતા તણાવ વચ્ચે બની હતી; અમેરિકા એક મોટો લશ્કરી હુમલો કરવા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર હતું, છતાં ટ્રમ્પે છેલ્લી ક્ષણે પીછેહઠ કરી.
ઇતિહાસના પાનાઓમાં નોંધાઈ ચૂકેલા આ સનસનાટીભર્યા નિર્ણય પાછળનું અસલી કારણ શું હતું? શા માટે દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી દેશના રાષ્ટ્રપતિએ યુદ્ધના ઉંબરે આવીને અચાનક હુમલો અટકાવી દીધો? આવો, આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને વિસ્તારથી સમજીએ અને જાણીએ કે તે રાત્રે વાઇટ હાઉસની અંદર વાસ્તવમાં શું બન્યું હતું.
તે ગંભીર તણાવ અને ડ્રોન હુમલાની ઘટના
વાત તે સમયની છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો પોતાના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયા હતા. બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી તણાસી ત્યારે ચરમસીમા પર પહોંચી ગઈ જ્યારે ખાડી દેશોની નજીક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ ક્ષેત્રમાં ઈરાન દ્વારા અમેરિકાના એક અત્યાધુનિક જાસૂસ ડ્રોન (Global Hawk Surveillance Drone) ને તોડી પાડવામાં આવ્યું.
આ ઘટના બાદ વાશિંગ્ટનમાં હડકંપ મચી ગયો હતો. અમેરિકી પ્રશાસન અને પેન્ટાગોન (અમેરિકી રક્ષા વિભાગ)ના અધિકારીઓ માટે આ સીધી રીતે અમેરિકાની સૈન્ય તાકાત અને સાર્વભૌમત્વને ખુલ્લો પડકાર હતો. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રશાસનની અંદર આ ચર્ચા જોરશોરથી શરૂ થઈ ગઈ કે તેનો કરારો જવાબ આપવો જોઈએ. અમેરિકાની અંદર અનેક કટ્ટરપંથી અને આક્રમક નીતિઓ ઇચ્છતા અધિકારીઓ અને નેતાઓ એવું ઇચ્છતા હતા કે ઈરાનને એવો પાઠ ભણાવવામાં આવે કે તે ફરીથી એવી હિંમત ન કરી શકે.
હુમલાની પૂરી યોજના અને ઉલ્ટી ગણતરી
પેન્ટાગોનના સૈન્ય કમાન્ડરોએ ઝડપથી પોતાની રણનીતિ તૈયાર કરી. ઈરાન પર હવાઈ હુમલા કરવા માટે ફાઈટર જેટ્સને તૈનાત કરી દેવામાં આવ્યા, યુદ્ધપોતો અને મિસાઈલોને પોતાની પોઝિશન પર સેટ કરી દેવામાં આવ્યા. યોજના મુજબ, ઈરાનના કેટલાક ચુંટાયેલા સૈન્ય ઠેકાણાઓ, રડાર સ્ટેશનો અને મિસાઈલ બેટરીઓ પર હવાઈ હુમલા કરવાના હતા.
વાઇટ હાઉસના સિચ્યુએશન રૂમમાં ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકોનો દોર શરૂ થયો. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને જ્યારે આ સૈન્ય સ્ટ્રાઈકનું આખું બ્લૂપ્રિન્ટ અને સંભવિત પરિણામો સમજાવવામાં આવ્યા, ત્યારે બધાને લાગ્યું કે હવે યુદ્ધ ટળી શકે તેમ નથી. અમેરિકાની સેના પૂરી રીતે ‘ગ્રીન સિગ્નલ’ની રાહ જોઈ રહી હતી અને એવું લાગતું હતું કે થોડા જ કલાકોમાં ઈરાનની ધરતી પર અમેરિકી મિસાઈલો વરસવા લાગશે. આખી દુનિયાની નજર આ વાત પર ટકેલી હતી કે હવે ટ્રમ્પ શું પગલું ભરવાના છે.
છેલ્લી ક્ષણે શું થયું જેથી ટ્રમ્પ રોકાઈ ગયા?
જ્યારે બધું નક્કી થઈ ચૂક્યું હતું અને હુમલામાં માત્ર થોડીક મિનિટોનો સમય બાકી હતો, ત્યારે જ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પએ અચાનક આ ઓપરેશનને રોકવાનો ઐતિહાસિક આદેશ આપી દીધો. તેમના આ નિર્ણયે તેમના પોતાના જ કેટલાક ટોચના સૈન્ય સલાહકારો અને અધિકારીઓને ચોંકાવી દીધા હતા.
ટ્રમ્પે બાદમાં ખુદ આ વાતનો ખુલાસો કર્યો હતો કે તેમણે હુમલો કેમ રોક્યો. તેની પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા:
-
માનવીય નુકસાનનું આકલન (Casualty Assessment): ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે જ્યારે તેઓ હુમલાના અંતિમ તરણોની સમીક્ષા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે સૈન્ય અધિકારીઓને પ્રશ્ન કર્યો કે આ હવાઈ હુમલામાં કુલ કેટલા ઈરાની નાગરિકો અથવા સૈનિકો માર્યા જઈ શકે છે. અધિકારીઓએ જ્યારે સંભવિત આંકડા તરીકે લગભગ 150 લોકોના જીવ જવાની વાત કરી, ત્યારે ટ્રમ્પ તરત જ ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયા.
-
અનુપાતક પ્રતિક્રિયાનો સિદ્ધાંત (Proportional Response): ટ્રમ્પે તર્ક આપ્યો હતો કે ઈરાને માનવરહિત યુએસ ડ્રોનને તોડી પાડ્યું હોવાથી (કોઈ કર્મચારી વગર), બદલામાં આશરે 150 લોકોના જીવ લેવા એ કોઈપણ રીતે “પ્રમાણસર” અથવા યોગ્ય પ્રતિક્રિયા નહીં હોય. તેમને લાગ્યું કે આવી પ્રતિક્રિયા અતિશય અને અપ્રમાણસર હશે.
-
એક મોટા ક્ષેત્રીય યુદ્ધથી બચવું: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને આ વાતનો પણ ગહન અંદેશો હતો કે જો અમેરિકાએ ઈરાન પર સીધો સૈન્ય હુમલો કરી દીધો, તો આ સંઘર્ષ મર્યાદિત નહીં રહે. આ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં એક ભીષણ અને અનિયંત્રિત યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકતો હતો, જેમાં અમેરિકી સૈનિકોના જીવનને પણ મોટું જોખમ પેદા થઈ જાત અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા ખાસ કરીને તેલની કિંમતો પર ખૂબ માઠી અસર પડત.
નિર્ણય પછીની પ્રતિક્રિયા અને કૂટનીતિક સંદેશ
ટ્રમ્પના અચાનક નિર્ણયથી વિશ્વભરના ભૂરાજકીય વિશ્લેષકોને પરિસ્થિતિ પર પુનર્વિચાર કરવા મજબૂર કરવામાં આવ્યા. જ્યારે કેટલાક તેને નબળાઈના સંકેત તરીકે જોતા હતા, ત્યારે ઘણા નિષ્ણાતોએ તેને એક સમજદાર પગલું માન્યું જેણે એક મોટી માનવતાવાદી કટોકટી અને સંપૂર્ણ પાયે યુદ્ધ ટાળ્યું.
ટ્રમ્પે બાદમાં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે તેમણે પૂરી રીતે યુદ્ધના રસ્તાને બંધ કર્યો ન હતો, પરંતુ તેમણે માત્ર તે વિશેષ હુમલાને તે વખતે રોક્યો હતો. તેમનું માનવું હતું કે કૂટનીતિ અને મહત્તમ દબાણ (Maximum Pressure) ની નીતિ દ્વારા પણ ઈરાનને ઝુકાવી શકાય છે.
ઈરાન પર હુમલો અટકાવીને પાછા હટવાનો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો આ નિર્ણય આ વાતનું એક મોટું ઉદાહરણ છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં શક્તિશાળીથી શક્તિશાળી દેશને પણ અંતિમ ક્ષણોમાં સંયમ અને દૂરદર્શિતાથી કામ લેવું પડે છે. એક તરફ જ્યાં સૈન્ય તાકાતો પોતાના લક્ષ્યને ભેદવા માટે તૈયાર બેઠી હતી, ત્યાં જ એક નેતાના તે એક સવાલ—“આમાં કેટલા લોકો માર્યા જશે?”—એ ઇતિહાસની દિશા બદલી નાખી. આ ઘટના આજ પણ કૂટનીતિક ઇતિહાસમાં તે ક્ષણો તરીકે નોંધાયેલી છે જ્યાં એક મોટા વિનાશને એનવખ્ત પર ટાળી દેવામાં આવ્યો હતો.
