શિયાળામાં ‘સાઈલન્ટ કિલર’ બની શકે છે હાઈ બ્લડ પ્રેશર: જાણો બચાવના ઉપાયો અને નિષ્ણાતોનો મત
શિયાળાના આગમન સાથે જ સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત પડકારો પણ વધી જાય છે, જેમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશર (ઉચ્ચ રક્તચાપ) સૌથી ગંભીર સમસ્યા તરીકે ઉભરે છે. ઠંડા તાપમાનને કારણે રક્ત વાહિનીઓ (blood vessels) સંકોચાઈ જાય છે, જેનાથી હૃદય પર દબાણ વધે છે અને બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો થાય છે. આ સ્થિતિને “વિન્ટર હાઇપરટેન્શન” પણ કહેવામાં આવે છે.
શિયાળામાં બ્લડ પ્રેશર કેમ વધે છે?
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, શિયાળામાં બીપી વધવાના કેટલાક મુખ્ય કારણો છે:
- રક્ત વાહિનીઓનું સંકોચન: ઓછા તાપમાનમાં ગરમી બચાવવા માટે શરીરની નસો સંકોચાઈ જાય છે, જેનાથી રક્ત પ્રવાહ મર્યાદિત થાય છે.
- હોર્મોનલ ફેરફાર: ઠંડી શરીરમાં તણાવ પેદા કરે છે, જેનાથી એડ્રેનાલિન જેવા હોર્મોન્સ રિલીઝ થાય છે જે કામચલાઉ ધોરણે બીપી વધારી શકે છે.
- વિટામિન ડીની ઉણપ: શિયાળામાં ઓછો તડકો મળવાથી વિટામિન ડીનું સ્તર ઘટી જાય છે, જે બ્લડ પ્રેશર વધારવામાં નિમિત્ત બને છે.
- જીવનશૈલી: ઠંડીને કારણે વ્યાયામમાં ઘટાડો અને મીઠું તથા કેલરીયુક્ત ભારે ખોરાકનું સેવન વધી જાય છે.
કોને વધુ જોખમ છે અને લક્ષણો શું છે?
નિષ્ણાતોના મતે, વૃદ્ધોમાં શિયાળા દરમિયાન બીપી વધવાનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. તેના મુખ્ય લક્ષણોમાં માથાનો દુખાવો (ખાસ કરીને સવારના સમયે), ચક્કર આવવા, શ્વાસ ફૂલવો, થાક, હાથ-પગ ઠંડા રહેવા અને છાતીમાં દુખાવો સામેલ છે. આ સંકેતોને અવગણવા ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે તે હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોકનું કારણ બની શકે છે.
કેટલી વાર તપાસ કરવી જોઈએ?
ડોક્ટરો સલાહ આપે છે કે બીપીના દર્દીઓએ દિવસમાં એક થી બે વાર (એક વાર સવારે નાસ્તા અને દવા પહેલાં અને એક વાર સાંજે) તપાસ કરવી જોઈએ. જોકે, ડો. અમિત સરાફના જણાવ્યા મુજબ, કારણ વગર વારંવાર બીપી ચેક કરવાથી તણાવ (measurement anxiety) વધી શકે છે, જે બીપીને વધુ વધારી દે છે. જો બીપી સ્થિર હોય, તો અઠવાડિયામાં 2-3 વાર તપાસ પૂરતી છે.
માપવા માટેની સાચી રીત:
- તપાસના 5 મિનિટ પહેલા શાંતિથી બેસો.
- તપાસના 30 મિનિટ પહેલા ચા, કોફી કે સિગારેટ ટાળો.
- હાથને હૃદયની ઊંચાઈ (heart level) પર રાખો.
- પગ ફ્લોર પર સીધા રાખો અને પીઠને ટેકો આપો.
બચાવના સરળ ઉપાયો
- શરીરને ગરમ રાખો: માથું, કાન અને પગને ઢાંકવા માટે કપડાંના લેયરિંગ (સ્તરો) પહેરો.
- નિયમિત વ્યાયામ: ઘરની અંદર જ યોગ અથવા હળવી કસરત ચાલુ રાખો.
- સંતુલિત આહાર: મીઠું (સોડિયમ) અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું સેવન ઓછું કરો.
- પૂરતું પાણી પીવો: લોહીને ઘટ્ટ થતું અટકાવવા માટે હુંફાળું પાણી પીવો.
- ડોક્ટરનો સંપર્ક: જો બીપી સતત 140/90 mmHg થી ઉપર રહેતું હોય, તો તરત જ તબીબી સલાહ લો.
શિયાળામાં થોડી સાવધાની અને નિયમિત મોનિટરિંગ તમારા હૃદયને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.
