સામાન્ય ચૂંટણી પહેલાં દેશનો ચૂંટણી નકશો બદલવાની તૈયારી: મોદી સરકારે સીમાંકન માટે માસ્ટર પ્લાન કર્યો તૈયાર
ભારતીય લોકશાહી અને સંસદીય પ્રણાલીના ઈતિહાસમાં આગામી સમયમાં સૌથી મોટો પલટો આવવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. દેશની વસ્તી અને ભૌગોલિક સ્થિતિના આધારે સંસદીય મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવાની એટલે કે ‘સીમાંકન’ (Delimitation) ની પ્રક્રિયા તરફ કેન્દ્ર સરકારે પોતાના ડગ માંડ્યા છે. આ આખી કવાયત ૨૦૨૯ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં પૂર્ણ કરવાની ગણતરી છે, જે ઉત્તરથી લઈને દક્ષિણ ભારત સુધીના રાજકારણનું ગણિત અને નકશો બંને કાયમી ધોરણે બદલી નાખશે.
ભારતીય રાજકારણ અને લોકસભા બેઠકોના દાયકાઓ જૂના ગણિતને કાયમી ધોરણે બદલી નાખવાની એક ઐતિહાસિક તૈયારીઓ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. વર્ષ ૨૦૨૯ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં દેશભરના સંસદીય મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવા એટલે કે સીમાંકન (Delimitation) ની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવામાં આવી છે. સરકારી સૂત્રોના હવાલાથી રાષ્ટ્રીય મીડિયા ચેનલ NDTV એ અહેવાલ આપ્યો છે કે, કેન્દ્ર સરકાર આ દૂરોગામી કાયદાકીય પ્રક્રિયાને જમીની સ્તરે ઉતારવા માટે ૨૦૨૯ની સામાન્ય ચૂંટણી પહેલાં સંસદમાં એક નવું સીમાંકન બિલ રજૂ કરવાની સંભાવનાઓ ચકાસી રહી છે. જો સરકાર આ દિશામાં સફળતાપૂર્વક આગળ વધશે, તો દેશના ઈતિહાસમાં ઘણા દાયકાઓ પછી સંસદીય ક્ષેત્રોની સરહદો ફરીથી દોરવાનો આ સૌથી મોટો અને પ્રભાવશાળી પ્રયાસ સાબિત થશે. જોકે, આ મુદ્દાની સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે કોઈપણ સત્તાવાર પગલું ભરતા પહેલાં તમામ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે આંતરિક સર્વસંમતિ બનાવવાનું કામ પણ સમાંતર રીતે શરૂ કરી દીધું છે.
પ્રાદેશિક પક્ષો સાથે પડદા પાછળ ચર્ચાના દૌર શરૂ
દેશમાં સીમાંકનના મુદ્દે ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો વચ્ચે હંમેશાથી મોટો વૈચારિક અને રાજકીય મતભેદ રહ્યો છે. આ ભૌગોલિક અને રાજકીય સંઘર્ષને ટાળવા માટે કેન્દ્ર સરકારે અત્યારથી જ વ્યાપક પરામર્શ અને બેઠકોનો દોર શરૂ કરી દીધો છે. ઉચ્ચ સ્તરીય સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારે તમિલનાડુના સત્તાધારી પક્ષ ડીએમકે (DMK) અને પશ્ચિમ બંગાળના તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) સહિત દેશના કેટલાક મુખ્ય અને પ્રભાવશાળી પ્રાદેશિક પક્ષો સાથે સત્તાવાર વાટાઘાટો શરૂ કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત, અન્ય રાજ્યોના પ્રાદેશિક પક્ષોનો પણ સંપર્ક સાધવામાં આવી રહ્યો છે જેથી કરીને બિલ લાવતી વખતે સંસદમાં કોઈ મોટો હોબાળો કે વિરોધ ન થાય.
વર્તમાન સમયની વાત કરીએ તો, ભારતમાં લોકસભા બેઠકોની ફાળવણી અને ભૌગોલિક સીમાઓ વર્ષ ૧૯૭૧ની વસ્તી ગણતરીના જૂના ડેટા પર આધારિત છે. અત્યારે દેશમાં લોકસભાના કુલ ૫૪૩ ચૂંટાયેલા સભ્યોની વ્યવસ્થા છે. પરંતુ, જો આગામી સમયમાં નવી વસ્તી ગણતરીના લેટેસ્ટ ડેટાના આધારે દેશમાં સીમાંકન પ્રક્રિયા લાગુ કરવામાં આવે, તો વિવિધ રાજ્યો વચ્ચે લોકસભા બેઠકોનું પ્રતિનિધિત્વ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે અને સંસદમાં બેઠકોની સંખ્યામાં પણ મોટો વધારો થઈ શકે છે.
દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોની ચિંતા અને સરકારની ફોર્મ્યુલા
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટો નૈતિક અને રાજકીય પડકાર એવા રાજ્યો તરફથી આવી રહ્યો છે જેમણે છેલ્લા પાંચ દાયકામાં દેશના હિતમાં વસ્તી વૃદ્ધિ પર સફળતાપૂર્વક નિયંત્રણ મેળવ્યું છે, જેમાં ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો અગ્રેસર છે. આ દક્ષિણી રાજ્યોને લાંબા સમયથી એવો ડર સતાવી રહ્યો છે કે જો માત્ર વસ્તીના આધારે નવું સીમાંકન થશે, તો તેમની વસ્તી ઓછી હોવાના કારણે સંસદમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમનો પ્રભાવ ઘટી જશે. તેની સામે, ઉત્તર ભારતના રાજ્યો (જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર) માં વસ્તી વધારે હોવાથી ત્યાં લોકસભાની બેઠકોમાં નોંધપાત્ર અને મોટો વધારો થઈ જશે.
જોકે, સરકારી સૂત્રોનું કહેવું છે કે કેન્દ્ર સરકાર દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોની આ ન્યાયિક ચિંતાઓથી સંપૂર્ણપણે વાકેફ છે. સરકારનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય એક એવું વ્યાપક માળખું અને ફોર્મ્યુલા (Formula) તૈયાર કરવાનો છે જે વાજબી પ્રતિનિધિત્વના લોકશાહી સિદ્ધાંતને પણ જાળવી રાખે અને દક્ષિણના રાજ્યોને આર્થિક કે રાજકીય રીતે કોઈ નુકસાન પણ ન થાય. વ્હાઇટ હાઉસના સૂત્રોના મતે પ્રાદેશિક પક્ષો સાથે અત્યાર સુધી થયેલી પ્રારંભિક ચર્ચાઓ ખૂબ જ સકારાત્મક અને આશાસ્પદ રહી છે. સરકારનો સ્પષ્ટ મત છે કે સંસદના પટલ પર કાયદો રજૂ કરતા પહેલાં દેશમાં એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિ બની જાય, અને એકવાર બધા પક્ષો વચ્ચે લઘુત્તમ સંમતિ સધાઈ જશે એટલે સરકાર બિલને કાયદાકીય સ્વરૂપ આપવા માટે આગળ વધશે.
