પૃથ્વીની સહનશક્તિનો અંત: માનવ વસ્તી અને સંસાધનોના અસંતુલન પર એક ચિંતાજનક રિપોર્ટ
આજે આપણે એક એવા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં પ્રગતિની દોડમાં આપણે એ ભૂલી ગયા છીએ કે જે પૃથ્વી આપણને આશ્રય આપે છે, તેની પણ એક મર્યાદા છે. તાજેતરમાં ‘એન્વાયરમેન્ટલ રિસર્ચ લેટર્સ’ (Environmental Research Letters) માં પ્રકાશિત થયેલ એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસે સમગ્ર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની ફ્લિન્ડર્સ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિક કોરી બ્રેડશોના નેતૃત્વમાં થયેલા આ સંશોધનમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પૃથ્વી પર માનવ વસ્તી તેની સુરક્ષિત મર્યાદાને પાર કરી ગઈ છે.
સંસાધનોનો અતિશય વપરાશ: આપણે ઉધારની જિંદગી જીવી રહ્યા છીએ?
અત્યારે વિશ્વની વસ્તી અંદાજે 8.3 અબજ છે. અભ્યાસ મુજબ, આપણે કુદરતી સંસાધનોનો એટલો ઝડપથી ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ કે પૃથ્વીને તેને ફરીથી જીવંત (Regenerate) કરવાનો સમય જ મળતો નથી. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, માનવજાત તેની હાલની જીવનશૈલી જાળવી રાખવા માટે 1.7 થી 1.8 પૃથ્વી જેટલા સંસાધનો વાપરી રહી છે. એટલે કે, આપણી પાસે જેટલું છે, તેના કરતા આપણે 70 થી 80 ટકા વધુ ઝડપથી પૃથ્વીને ખાલી કરી રહ્યા છીએ.
વૈજ્ઞાનિકો આને ‘ઇકોલોજીકલ ડેબ્ટ’ અથવા પારિસ્થિતિક દેવું કહે છે. આ દેવું ભવિષ્યમાં જળવાયુ પરિવર્તન, જૈવવિવિધતાનો નાશ અને કુદરતી આફતો સ્વરૂપે આપણી સામે આવી રહ્યું છે.
શું છે પૃથ્વીની વાસ્તવિક વહન ક્ષમતા (Carrying Capacity)?
‘કેરિંગ કેપેસિટી’ એટલે પૃથ્વીની એ ક્ષમતા, જેના હેઠળ તે કોઈપણ પ્રજાતિને લાંબા સમય સુધી જરૂરી ખોરાક, પાણી અને રહેઠાણ પૂરા પાડી શકે. આ અભ્યાસના સૌથી ચોંકાવનારા તારણો નીચે મુજબ છે:
- આદર્શ વસ્તી: જો દરેક વ્યક્તિ ગૌરવપૂર્ણ અને ટકાઉ જીવન જીવવા માંગતી હોય, તો પૃથ્વીની આદર્શ ક્ષમતા માત્ર 2.5 અબજ લોકોની જ છે.
- વર્તમાન સ્થિતિ: આપણે આ આદર્શ મર્યાદા કરતા ત્રણ ગણાથી વધુ છીએ
- મહત્તમ ક્ષમતા: પૃથ્વી વધુમાં વધુ 11.7 થી 12.4 અબજ વસ્તીનું વજન વેઠી શકે છે, પરંતુ તે સ્થિતિમાં જીવનની ગુણવત્તા અત્યંત ખરાબ હશે.
બે સદીઓનો ઇતિહાસ અને બદલાતું ચિત્ર
વૈજ્ઞાનિકોએ છેલ્લા 200 વર્ષના વસ્તીના આંકડાઓ તપાસ્યા છે. રિપોર્ટ કહે છે કે 1950 પહેલા માનવ વસ્તી અને કુદરતી સંસાધનો વચ્ચે એક પ્રકારનું સંતુલન હતું. પરંતુ 1950 પછી, ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અને ખાસ કરીને અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) ના વધતા ઉપયોગે વસ્તી વિસ્ફોટને વેગ આપ્યો. ટેક્નોલોજીના સહારે આપણે આપણી મર્યાદાઓને ખેંચતા રહ્યા, પરંતુ હવે આપણે એવા તબક્કે પહોંચ્યા છીએ જ્યાં વસ્તી વધારો એ વિકાસ નહીં પણ વિનાશનું કારણ બની રહ્યો છે.
2070 સુધીમાં વસ્તી ટોચ પર પહોંચશે
વર્તમાન વલણો સૂચવે છે કે વિશ્વની વસ્તી 2060 ના દાયકાના અંતમાં અથવા 2070 સુધીમાં તેના ઉચ્ચતમ સ્તરે (Peak) પહોંચશે. અનુમાન છે કે ત્યારે વસ્તી 12 અબજની આસપાસ હશે. કોરી બ્રેડશોના મતે, આ એક ‘નકારાત્મક વસ્તી વિષયક તબક્કો’ છે. આનો અર્થ એ છે કે વધુ વસ્તી હવે આર્થિક સમૃદ્ધિ લાવવાને બદલે સામાજિક અને પર્યાવરણીય દબાણ વધારશે, જેનાથી ગરીબી અને ભૂખમરો વધી શકે છે.
માત્ર વસ્તી જ નહીં, ‘વપરાશ’ પણ મોટી સમસ્યા
આ અભ્યાસમાં એક મહત્વનો મુદ્દો એ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે સમસ્યા માત્ર લોકોની સંખ્યાની જ નથી, પણ તેમની વપરાશની પદ્ધતિની પણ છે. વિકસિત દેશોમાં વસ્તી ઓછી હોવા છતાં, ત્યાંના લોકોના સંસાધનોનો વપરાશ એટલો વધારે છે કે તે પર્યાવરણને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. બીજી તરફ, ગરીબ દેશોમાં વસ્તી વધુ છે પણ માથાદીઠ વપરાશ ઓછો છે. જો આપણે પૃથ્વીને બચાવવી હોય, તો અમીર દેશોએ તેમની અતિશય વપરાશની આદતો બદલવી પડશે.
પરિણામો અને તોળાતું સંકટ
જો આપણે અત્યારે નહીં સુધરીએ, તો પૃથ્વી પર નીચે મુજબના સંકટો ઘેરા બનશે:
- પાણીની તીવ્ર અછત: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) એ પહેલેથી જ ‘વોટર બેન્કરપ્સી’ એટલે કે જળ નાદારીની ચેતવણી આપી છે.
- ખાદ્ય સંકટ: જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટવાથી અને બદલાતા હવામાનથી ખોરાકની અછત સર્જાશે.
- જૈવવિવિધતાનો નાશ: હજારો વન્યજીવો અને વનસ્પતિઓ વિલુપ્ત થઈ જશે, જે આખરે માનવ અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકશે.
ઉકેલનો માર્ગ: આપણે શું કરી શકીએ?
રિપોર્ટ માત્ર ચેતવણી જ નથી આપતો, પરંતુ ઉકેલો પણ સૂચવે છે. વસ્તીને સ્થિર કરવા માટે શિક્ષણ અને જાગૃતિ અનિવાર્ય છે. ખાસ કરીને કુટુંબ નિયોજન અને સંસાધનોનો જવાબદાર ઉપયોગ સમયની માંગ છે. આપણે ‘યુઝ એન્ડ થ્રો’ (વાપરો અને ફેંકો) ની સંસ્કૃતિ છોડીને ટકાઉ જીવનશૈલી (Sustainable Lifestyle) અપનાવવી પડશે.
