નેપાળમાં પૂર બાદ હવે ભૂસ્ખલનનો ખતરો, ચૌલાની નદીનો પ્રવાહ આંશિક રીતે અટક્યો
નેપાળમાં ભારે વરસાદ અને પૂરથી સર્જાયેલી મુશ્કેલીઓ હજુ ઓછી થઈ નથી ત્યાં જ કુદરતી આફતનું વધુ એક જોખમ સામે આવ્યું છે. દાર્ચુલા જિલ્લામાં મોટા પાયે ભૂસ્ખલન થતાં ચૌલાની નદીમાં મોટી માત્રામાં કાટમાળ અને માટી ધસી પડતાં નદીનો પ્રવાહ આંશિક રીતે પ્રભાવિત થયો છે. સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રે નદીના કિનારે તથા નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સાવચેત રહેવાની સૂચના આપી છે.
અધિકારીઓને સૌથી મોટી ચિંતા એ વાતની છે કે જો પહાડી વિસ્તારમાં ભૂસ્ખલનનો સિલસિલો ચાલુ રહ્યો અને વધુ કાટમાળ નદીમાં પડ્યો, તો નદીનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં નદીના પ્રવાહ પાછળ પાણી એકઠું થવાની શક્યતા રહે છે. જો આ કુદરતી રીતે બનેલો અવરોધ અચાનક તૂટી જાય, તો મોટી ઝડપે પાણી નીચેના વિસ્તારો તરફ ધસી શકે છે અને અચાનક પૂર જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
દાર્ચુલાના ભટ્ટારમાં મોટું ભૂસ્ખલન
દાર્ચુલા જિલ્લાના અપી હિમાલ ગ્રામિણ નગરપાલિકા વિસ્તારના ભટ્ટાર વિસ્તારમાં આ ભૂસ્ખલનની ઘટના બની છે. પહાડ પરથી મોટી માત્રામાં માટી, પથ્થરો અને અન્ય કાટમાળ ખસીને ચૌલાની નદીમાં જઈ પડ્યો હતો. તેના કારણે નદીના સામાન્ય પ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો થયો છે.
સ્થાનિક પ્રશાસન પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યું છે. હાલ નદી સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ નથી અને પાણીનો પ્રવાહ ચાલુ છે, પરંતુ ભૂસ્ખલન ફરી થયું તો સ્થિતિ ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને ભારે વરસાદ ચાલુ રહે તો પહાડોની માટી ઢીલી પડવાની શક્યતા વધી જાય છે, જેના કારણે વધુ કાટમાળ નદીમાં ધસી શકે છે.
પ્રશાસને આ સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને બેદરકારી ન રાખવા જણાવ્યું છે. લોકોને નદીની નજીક જવાથી બચવા, રાત્રિના સમયે ખાસ સાવચેતી રાખવા અને સ્થાનિક અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવતી સૂચનાઓનું પાલન કરવાની અપીલ કરવામાં આવી છે.
નદી સંપૂર્ણ બંધ થઈ તો શું થઈ શકે?
ભૂસ્ખલન બાદ નદીના પ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો થવો પહાડી વિસ્તારોમાં ગંભીર કુદરતી જોખમ માનવામાં આવે છે. જ્યારે મોટા પ્રમાણમાં કાટમાળ નદીમાં જમા થાય છે, ત્યારે તે એક પ્રકારના અસ્થાયી બંધની જેમ કામ કરી શકે છે. તેની પાછળ ધીમે ધીમે પાણીનો જથ્થો વધતો જાય છે.
જો આ અવરોધ મજબૂત રહે તો પાણી થોડા સમય માટે અટકી શકે છે. પરંતુ જો પાણીનું દબાણ વધી જાય અને કાટમાળનો બંધ અચાનક તૂટી પડે, તો સંગ્રહાયેલું પાણી અત્યંત ઝડપથી નીચે તરફ વહે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય પૂર કરતાં પણ વધુ ઝડપથી પાણી આગળ વધી શકે છે અને નદીકાંઠાના ગામો માટે મોટું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
આ જ કારણસર નેપાળના અધિકારીઓ હાલ નદીના પાણીના સ્તર, પ્રવાહ અને આસપાસના પહાડી વિસ્તારોમાં થતી હિલચાલ પર ખાસ નજર રાખી રહ્યા છે.
સુરક્ષા દળોની તૈનાતી વધારાઈ
પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષા એજન્સીઓને પણ સતર્ક કરવામાં આવી છે. સુરક્ષા દળોના જવાનો આસપાસના વિસ્તારોમાં જઈને સ્થાનિક લોકોને સંભવિત જોખમ વિશે માહિતી આપી રહ્યા છે. કોઈ અચાનક પરિસ્થિતિ સર્જાય તો લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડી શકાય તે માટે પણ તૈયારી રાખવામાં આવી રહી છે.
બલાંચ ખાતે આવેલા નેપાળ-ચમેલિયા હાઇડ્રોપાવર સુરક્ષા બેઝ પરથી પણ સુરક્ષા કર્મચારીઓને વિસ્તારમાં દેખરેખ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે. જવાનો નદીના પ્રવાહ તેમજ ભૂસ્ખલનગ્રસ્ત વિસ્તારમાં સ્થિતિ કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે તેનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે.
હાલમાં ચૌલાની નદીનું જળસ્તર સામાન્ય હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. જોકે, અધિકારીઓનું કહેવું છે કે માત્ર હાલનું પાણીનું સ્તર સામાન્ય હોવાને કારણે જોખમ ટળી ગયું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. વરસાદ અને ભૂસ્ખલનની સ્થિતિમાં થોડા સમયની અંદર પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.
મુખ્યમંત્રીએ પણ હાઇ એલર્ટના નિર્દેશ આપ્યા
સુદૂરપશ્ચિમ પ્રાંતના મુખ્યમંત્રી ખગરાજ ભટ્ટે સ્થાનિક પ્રશાસન અને સુરક્ષા એજન્સીઓને હાઇ એલર્ટ પર રહેવા સૂચના આપી છે. સંભવિત કુદરતી આફતને ધ્યાનમાં રાખીને બચાવ અને રાહત કામગીરી માટે જરૂરી વ્યવસ્થા તૈયાર રાખવા પણ અધિકારીઓને જણાવાયું છે.
સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર દ્વારા લોકોને કોઈ પણ પ્રકારની અફવા પર વિશ્વાસ ન કરવા અને સત્તાવાર સૂચનાઓ પર જ આધાર રાખવાની અપીલ કરવામાં આવી છે. જો પરિસ્થિતિ ગંભીર બને તો નદીકાંઠાના લોકોનું તાત્કાલિક સ્થળાંતર કરવું પડે તેવી સ્થિતિ માટે પણ તૈયારી રાખવામાં આવી રહી છે.
આ ઉપરાંત આપત્તિ સંબંધિત મદદ માટે ઇમરજન્સી સંપર્ક વ્યવસ્થા પણ સક્રિય રાખવામાં આવી છે, જેથી જરૂરિયાતના સમયે અસરગ્રસ્ત લોકો સુધી ઝડપથી મદદ પહોંચાડી શકાય.
ચૌલાની નદીનું મહત્વ શું છે?
ચૌલાની નદીને ચમેલિયા નદી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નદી અપી હિમાલ વિસ્તારના પહાડી પ્રદેશમાંથી નીકળે છે અને આગળ જઈને મહાકાલી નદીમાં મળે છે. મહાકાલી નદી નેપાળ અને ભારત વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદનો એક ભાગ પણ બનાવે છે.
આ કારણે ચૌલાની નદીમાં અચાનક પૂર જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તો તેની અસર માત્ર સ્થાનિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત રહે તે જરૂરી નથી. નદીના પ્રવાહ સાથે જોડાયેલા નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પણ જોખમ વધી શકે છે. સરહદી વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે પણ આ સ્થિતિ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
પહાડી વિસ્તારોમાં નદી અને ભૂસ્ખલન વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ મહત્વનો હોય છે. એક તરફ ભારે વરસાદને કારણે નદીમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે છે, તો બીજી તરફ વરસાદથી પહાડોની જમીન નબળી પડવાથી ભૂસ્ખલનની સંભાવના વધી જાય છે. જો બંને સ્થિતિ એકસાથે બને તો જોખમ અનેક ગણું વધી શકે છે.
નેપાળ પહેલેથી જ કુદરતી આફતનો સામનો કરી રહ્યું છે
ચૌલાની નદી પર ઊભું થયેલું આ નવું જોખમ એવા સમયે સામે આવ્યું છે જ્યારે નેપાળના અનેક વિસ્તારો તાજેતરની ભારે પૂર અને અચાનક આવેલા પૂરથી પહેલેથી જ પરેશાન છે. અનેક સ્થળોએ રાહત અને બચાવ કામગીરી હજુ ચાલી રહી છે. પૂરથી લોકોને પોતાના ઘર છોડીને સુરક્ષિત સ્થળે જવું પડ્યું છે અને રસ્તા, પુલ, શાળાઓ તથા આરોગ્ય કેન્દ્રો સહિતની જાહેર સુવિધાઓને પણ નુકસાન પહોંચ્યું છે.
સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી પ્રાથમિક માહિતી અનુસાર, અચાનક આવેલા વિનાશક પૂરની અસરથી નેપાળમાં 32 હજારથી વધુ લોકો પ્રભાવિત થયા છે. કુદરતી આફતને કારણે અનેક પરિવારોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો છે અને અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય જનજીવન ખોરવાયું છે.
આવી સ્થિતિમાં વધુ એક ભૂસ્ખલન અને નદી અવરોધનો ખતરો રાહત કામગીરીમાં પણ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જે વિસ્તારો પહેલેથી જ પૂરથી અસરગ્રસ્ત છે ત્યાં જો ફરી અચાનક પાણી આવે તો લોકો માટે સલામત સ્થળે પહોંચવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
ભારે વરસાદે વધારી ચિંતા
નેપાળના પહાડી વિસ્તારોમાં સતત વરસાદ હંમેશાં જોખમ વધારનાર પરિબળ બની રહે છે. વરસાદના કારણે જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે છે અને પહાડોની ઢાળ નબળી પડે છે. પરિણામે ભૂસ્ખલનની શક્યતા વધી જાય છે.
દાર્ચુલામાં પણ હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ભટ્ટાર વિસ્તારમાં વધુ ભૂસ્ખલન થશે કે નહીં. જો પહાડ પરથી ફરી મોટા પ્રમાણમાં પથ્થરો અને માટી નદીમાં પડે તો હાલનો આંશિક અવરોધ વધુ મોટો બની શકે છે.
જો નદીનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ થાય અને તેની પાછળ પાણીનો મોટો જથ્થો એકઠો થાય, તો અચાનક પૂરનો ખતરો અત્યંત ગંભીર બની શકે છે. તેથી પ્રશાસન દ્વારા હાલ નદીના પાણીના પ્રવાહ પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
લોકો માટે સાવચેતી જ સૌથી મોટું હથિયાર
આવી કુદરતી પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક લોકોની સતર્કતા ખૂબ જ મહત્વની બની જાય છે. નદીનું પાણી સામાન્ય દેખાતું હોય તો પણ લોકો નદીના કિનારે જઈને સ્થિતિ જોવા કે વીડિયો બનાવવા જેવી બેદરકારી ન કરે તે જરૂરી છે. ભૂસ્ખલનગ્રસ્ત પહાડી વિસ્તારોમાં જમીન અસ્થિર હોવાના કારણે અચાનક ફરી કાટમાળ ખસી શકે છે.
સ્થાનિક પ્રશાસન જો સ્થળાંતર અથવા સુરક્ષિત વિસ્તારમાં જવા અંગે સૂચના આપે તો તેનો તાત્કાલિક અમલ કરવો જરૂરી છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને અન્ય નબળા લોકોની સુરક્ષાને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
હાલ સ્થિતિ નિયંત્રણમાં, પરંતુ જોખમ યથાવત
હાલ ચૌલાની નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ સામાન્ય હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે અને નદી સંપૂર્ણપણે અવરોધિત થઈ નથી. તેમ છતાં, ભૂસ્ખલનના કારણે સર્જાયેલો અવરોધ અને સતત વરસાદને કારણે જોખમ હજુ સમાપ્ત થયું નથી.
નેપાળનું પ્રશાસન, સુરક્ષા દળો અને સ્થાનિક એજન્સીઓ સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહી છે. આગામી સમયમાં વરસાદની સ્થિતિ અને ભૂસ્ખલનની ગતિવિધિ નક્કી કરશે કે ચૌલાની નદી પર ઊભું થયેલું જોખમ કેટલું ગંભીર બને છે.
હાલ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે નદીકાંઠાના લોકો સાવચેત રહે, પ્રશાસનની સૂચનાઓનું પાલન કરે અને કોઈ પણ અચાનક બદલાવની સ્થિતિમાં તરત સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી જાય. નેપાળ પહેલેથી જ પૂર અને ફ્લેશ ફ્લડની ગંભીર અસરનો સામનો કરી રહ્યું છે ત્યારે ચૌલાની નદી પરનું આ ભૂસ્ખલન કુદરતી આફત સામેની તેની મુશ્કેલીમાં વધુ એક પડકાર ઉમેરે છે.
