એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી બેક્ટેરિયા શું છે? એવરેસ્ટ મસાલાના રિપોર્ટ બાદ કેમ ફેલાઈ ચિંતા?
ભારતીય રસોડામાં મસાલાઓનું સ્થાન અત્યંત મહત્વનું છે. સ્વાદ અને સુગંધ માટે જાણીતી લોકપ્રિય બ્રાન્ડ ‘એવરેસ્ટ’ (Everest) ના મસાલાઓ વિશે તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર ગંભીર ચર્ચાઓ જાગી છે. ૧ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ ‘Trustified’ નામની યુટ્યુબ ચેનલ દ્વારા એક વીડિયો અપલોડ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે એવરેસ્ટના કેટલાક લોકપ્રિય મસાલાઓ લેબોરેટરી ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. આ અહેવાલે ગ્રાહકોમાં ફુડ સેફ્ટી અને સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે ચિંતા પેદા કરી છે.
પરીક્ષણની પ્રક્રિયા અને નિષ્ફળ ગયેલા ઉત્પાદનો
અહેવાલ મુજબ, આ ચેનલે ડી-માર્ટ સ્ટોરમાંથી એવરેસ્ટના વિવિધ મસાલાઓના પેકેટો ખરીદ્યા હતા અને તેને સ્વતંત્ર પ્રયોગશાળામાં પરીક્ષણ માટે મોકલ્યા હતા. આ પરીક્ષણનો મુખ્ય હેતુ એ તપાસવાનો હતો કે શું આ મસાલાઓ ‘ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા’ (FSSAI) દ્વારા નિર્ધારિત સુરક્ષાના ધોરણો પર ખરા ઉતરે છે કે નહીં.
જે ઉત્પાદનોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું તેમાં એવરેસ્ટ ગરમ મસાલા, કિચન કિંગ મસાલા, કાશ્મીરી લાલ મરચું પાવડર અને મીટ મસાલાનો સમાવેશ થાય છે. લેબ રિપોર્ટના તારણો ચોંકાવનારા હતા. તેમાં જંતુનાશકો (Pesticides) નું પ્રમાણ મર્યાદા કરતા વધુ જોવા મળ્યું હતું અને સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ હતી કે તેમાં ‘એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી’ (Enterobacteriaceae) નામના બેક્ટેરિયાની હાજરી પણ જોવા મળી હતી.
કયા મસાલામાં કયા જોખમી તત્વો મળ્યા?
લેબ રિપોર્ટમાં દરેક મસાલામાં અલગ-અલગ ખામીઓ જોવા મળી હતી:
-
એવરેસ્ટ ગરમ મસાલા: આ સેમ્પલમાં ‘એસીટામિપ્રિડ’ (Acetamiprid) અને ‘એઝોક્સીસ્ટ્રોબિન’ (Azoxystrobin) નામના બે જંતુનાશકો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધુ મળ્યા હતા. સાથે જ, એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી બેક્ટેરિયાનું પ્રમાણ પણ ઊંચું હતું.
-
એવરેસ્ટ કિચન કિંગ મસાલા: આમાં ‘થાયામેથોક્સમ’ (Thiamethoxam) અને ‘કાર્બેન્ડાઝિમ’ (Carbendazim) જેવા જંતુનાશકોની હાજરી મળી હતી. બેક્ટેરિયાનું સ્તર પણ મર્યાદા કરતા વધુ હતું.
-
કાશ્મીરી લાલ મરચું પાવડર: જોકે આમાં જંતુનાશકો મર્યાદામાં હતા, પરંતુ એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી બેક્ટેરિયાની હાજરી વધુ જોવા મળી હતી.
-
એવરેસ્ટ મીટ મસાલા: આ મસાલામાં સૌથી વધુ જંતુનાશકો મળ્યા હતા, જેમાં ઈથિયોન (Ethion), ટેબુકોનાઝોલ (Tebuconazole), અને ફ્લુઓપીરામ (Fluopyram) નો સમાવેશ થાય છે.
શું છે એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી (Enterobacteriaceae) અને તેના જોખમો?
ઘણા લોકો માટે આ નામ નવું હોઈ શકે છે. એન્ટરોબેક્ટેરિયાસી એ બેક્ટેરિયાનો એક મોટો પરિવાર છે, જેમાં ‘ઈ-કોલાઈ’ (E. coli) અને ‘સાલ્મોનેલા’ (Salmonella) જેવી પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે મળ અને દૂષિત પાણીમાં જોવા મળે છે.
સ્વાસ્થ્ય પર અસરો: જો દૂષિત ખોરાક દ્વારા આ બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશે, તો તે ગંભીર પેચોટી (Stomach Infection) અને ફૂડ પોઈઝનિંગનું કારણ બની શકે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણોમાં ઝાડા, ઉલટી, પેટમાં અસહ્ય દુખાવો અને તાવનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોના મતે, મસાલામાં આ બેક્ટેરિયાની હાજરી એ સંકેત આપે છે કે કાચો માલ સાફ કરવામાં ગંભીર બેદરકારી રાખવામાં આવી છે અથવા મસાલાને સૂકવવાની અને પ્રોસેસ કરવાની પદ્ધતિ અસ્વચ્છ હતી.
વધુ પડતા જંતુનાશકો (Pesticides) ની લાંબાગાળાની અસર
જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ખેતીમાં પાકને બચાવવા માટે થાય છે, પરંતુ તેની અવશેષો (Residues) જો ખોરાકમાં રહી જાય, તો તે માનવ શરીર માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
જ્યારે આપણે લાંબા સમય સુધી આવા રસાયણોયુક્ત મસાલાઓનું સેવન કરીએ છીએ, ત્યારે આ ઝેરી તત્વો શરીરમાં જમા થવા લાગે છે. તે મુખ્યત્વે લિવર (યકૃત) અને આંતરડાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. બાળકો, વૃદ્ધો અને જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી છે, તેમના ચેતાતંત્ર (Nervous System) પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
ખોરાકની શુદ્ધતા એ માત્ર ગુણવત્તાનો વિષય નથી, પરંતુ તે જીવ બચાવવાનો વિષય છે. આવી નામાંકિત બ્રાન્ડના ઉત્પાદનોમાં બેક્ટેરિયા અને કેમિકલ્સનું વધુ પડતું પ્રમાણ મળવું એ ખાદ્ય સુરક્ષા તંત્ર સામે મોટો સવાલ ઉભો કરે છે. ગ્રાહકોએ પણ હવે જાગૃત થવાની જરૂર છે અને બ્રાન્ડના નામ પાછળ આંધળી દોટ મૂકવાને બદલે શુદ્ધતાની ખાતરી કરવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
