આવકવેરા નિયમો: ટેક્સ નહીં લાગતો હોય તો પણ આ સ્થિતિમાં રિટર્ન ભરવું છે ફરજિયાત, નહીં તો આવશે IT વિભાગની નોટિસ
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના અંત સાથે જ દેશભરમાં આવકવેરા રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરવાની પ્રક્રિયા વેગ પકડી રહી છે. સામાન્ય રીતે લોકોના મનમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે ટેક્સ રિટર્ન માત્ર એવા લોકોએ જ ફાઇલ કરવાનું હોય છે જેઓ ઉચ્ચ પગાર મેળવે છે અથવા જેમની આવક કરપાત્ર મર્યાદાથી વધુ છે. પરંતુ આવકવેરા વિભાગના કાયદા માત્ર પગાર સુધી મર્યાદિત નથી. સરકારના નિયમો અનુસાર, કેટલીક એવી ખાસ પરિસ્થિતિઓ અને નાણાકીય વ્યવહારો છે, જેમાં જો તમારી વાર્ષિક આવક કરપાત્ર ન હોય અથવા તો સાવ શૂન્ય હોય, તો પણ કાયદાકીય રીતે આઇટીઆર ફાઇલ કરવું બિલકુલ ફરજિયાત બની જાય છે. આ નિયમોની અવગણના કરવાથી અથવા સમયસર રિટર્ન ન ભરવાથી ટેક્સ વિભાગ તરફથી સીધી નોટિસ આવી શકે છે અને તમે કાનૂની મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકો છો.
આપણે સામાન્ય મુક્તિની વાત કરીએ તો, જો તમે સરકારની નવી કર વ્યવસ્થા (New Tax Regime) પસંદ કરી હોય અને તમારી વાર્ષિક આવક ₹૪ લાખથી ઓછી હોય, તો રિટર્ન ફાઇલ કરવું ફરજિયાત નથી. બીજી તરફ, જો તમે જૂની કર વ્યવસ્થા (Old Tax Regime) હેઠળ ટેક્સની ગણતરી કરો છો, તો આ વાર્ષિક મર્યાદા ₹૨.૫ લાખની છે. આ ઉપરાંત, સગીર બાળકો (જેમની આવક માતાપિતાની આવકમાં ઉમેરાય છે) અથવા ચોક્કસ એનઆરઆઈ (NRI) ને કેટલીક શરતોમાં મુક્તિ મળે છે. પરંતુ, જો તમે નીચે દર્શાવેલી ૮ શરતો કે વ્યવહારોમાંથી કોઈપણ એક હેઠળ આવો છો, તો તમારે અનિવાર્યપણે આઇટીઆર ભરવું જ પડશે.
બેંક ખાતામાં મોટી રકમના વ્યવહારો
આવકવેરા વિભાગ બેંક ખાતાઓમાં થતી મોટી લેવડદેવડ પર ખૂબ જ કડક નજર રાખે છે. જો તમે સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન તમારા એક અથવા એકથી વધુ ચાલુ ખાતામાં (Current Account) કુલ ૧ કરોડ રૂપિયા કે તેથી વધુની રોકડ રકમ જમા કરાવી હોય, તો તમારે રિટર્ન ફાઇલ કરવું પડશે. તેવી જ રીતે, જો તમે એક વર્ષમાં તમારા એક અથવા એકથી વધુ બચત ખાતામાં (Savings Account) કુલ ૫૦ લાખ રૂપિયા કે તેથી વધુ રકમ જમા કરાવો છો, તો તમારી આવક ગમે તેટલી હોય, ટેક્સ રિટર્ન ભરવું તમારા માટે ફરજિયાત બની જાય છે.
વ્યવસાયિક ટર્નઓવર અને પ્રોફેશનલ આવક
જો તમે કોઈ વેપાર કે વ્યવસાયના માલિક છો અને તમારા બિઝનેસનું કુલ વાર્ષિક ટર્નઓવર, કુલ વેચાણ અથવા ગ્રોસ આવક ૬૦ લાખ રૂપિયાથી વધુ થઈ જાય છે, તો તમારે આઇટીઆર ફાઇલ કરવું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, જો તમે ફ્રીલાન્સર અથવા પ્રોફેશનલ છો (જેમ કે ડૉક્ટર, વકીલ, આર્કિટેક્ટ કે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ વગેરે) અને તમારી વાર્ષિક કુલ વ્યાવસાયિક આવક ૧૦ લાખ રૂપિયાથી વધુ થાય છે, તો પણ તમારે ટેક્સ રિટર્ન સબમિટ કરવું જ પડશે.
વિદેશ પ્રવાસ અને મોટું વીજળી બિલ
ઘણી વખત લોકોની આવક ઓછી હોય છે પરંતુ તેમના ખર્ચ ઊંચા હોય છે, આવા કિસ્સાઓ પર પણ આઇટીઆર લાગુ થાય છે. જો તમે એક નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન તમારા પોતાના વિદેશ પ્રવાસ પર અથવા અન્ય કોઈ વ્યક્તિને વિદેશ મોકલવા માટે કુલ ૨ લાખ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ કર્યો હોય, તો તમારે સરકારને રિટર્ન દ્વારા તેની વિગતો આપવી પડશે. આ સિવાય, જો તમારા ઘર અથવા વ્યવસાયિક પરિસરનું આખા વર્ષનું કુલ વીજળી બિલ ૧ લાખ રૂપિયાથી વધુ આવ્યું હોય, તો પણ તમે આઇટીઆરના દાયરામાં આવી જાઓ છો.
TDS મર્યાદા અને વિદેશી સંપત્તિના નિયમો
જો નોકરી, વ્યાજ કે અન્ય કોઈ માધ્યમથી આખા વર્ષ દરમિયાન તમારો કાપવામાં આવેલો કુલ ટીડીએસ (TDS – ટેક્સ ડિડક્ટેડ એટ સોર્સ) અથવા એકત્રિત કરાયેલો ટીસીએસ (TCS) ૨૫,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુ હોય, તો રિટર્ન ફાઇલ કરવું અનિવાર્ય છે. વરિષ્ઠ નાગરિકો (Senior Citizens) માટે આ મર્યાદા ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા રાખવામાં આવી છે. છેલ્લો અને સૌથી મહત્વનો નિયમ વિદેશી સંપત્તિ અંગેનો છે. જો તમે ભારતના સામાન્ય રહેવાસી છો અને તમારી પાસે વિદેશમાં કોઈ પણ પ્રકારની સંપત્તિ, જમીન કે શેર હોલ્ડિંગ છે, અથવા તમે વિદેશમાં આવેલા કોઈ બેંક ખાતામાં સાઇનિંગ ઓથોરિટી (સહી કરનાર વ્યક્તિ) છો, તો તમારે ભારતમાં કોઈપણ સંજોગોમાં આઇટીઆર ફાઇલ કરીને તેની ઘોષણા કરવી જ પડશે. આ તમામ નિયમો પારદર્શિતા લાવવા અને ટેક્સ ચોરી રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે, તેથી સમયસર તમારું રિટર્ન ફાઇલ કરીને ભવિષ્યની મોટી આર્થિક મુશ્કેલીઓથી બચવું એ જ સમજદારી છે.
