લાગણી અને કાયદો અલગ છે: મેડિકલ રિઇમ્બર્સમેન્ટ પોલિસી પર હાઈકોર્ટની લાલ આંખ, અરજી ફગાવી.
ગૌહાટી હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ન્યાયતંત્ર સંવેદના કે સહાનુભૂતિના આધારે સરકારી કે કોર્પોરેટ નીતિઓમાં ફેરફાર કરી શકે નહીં. આ કેસ ઓઈલ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (OIL) ના એક વરિષ્ઠ એન્જિનિયર સાથે જોડાયેલો હતો, જેમણે વિદેશમાં સારવાર અને મોંઘા સાધનોના ખર્ચના વળતર (Reimbursement) માટે કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. જસ્ટિસ અરુણ દેવ ચૌધરીએ આ અરજીને ફગાવી દેતા વહીવટી નિયમો અને નાણાકીય શિસ્તનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું.
નીતિ અને સહાનુભૂતિ વચ્ચેની પાતળી રેખા
આ કેસમાં અરજદાર, જેઓ ઓઈલ ઈન્ડિયામાં સિનિયર એન્જિનિયર તરીકે કાર્યરત છે, તેમણે ‘ટિનીટસ માસ્કર’ (Tinnitus Masker) નામના સાઉન્ડ-જનરેટિંગ ડિવાઇસ અને વિદેશમાં કરાવેલી સારવાર માટે આશરે 4 લાખ રૂપિયાના વળતરની માંગ કરી હતી. કંપનીએ તેના મેડિકલ નિયમો મુજબ આ રકમ ચૂકવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે આ મામલે અવલોકન કર્યું કે, અદાલતોએ ઘણીવાર માનવીય ધોરણે રક્ષણ આપવાની ઈચ્છા થતી હોય છે, પરંતુ તે નીતિઓને ફરીથી લખી શકે નહીં.
કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, “ન્યાયતંત્રે સહાનુભૂતિથી પ્રભાવિત થઈને કંપની કે સરકારની સ્થાપિત નીતિઓમાં ફેરફાર કરવાની લાલચ રોકવી જોઈએ.” મેડિકલ રિઇમ્બર્સમેન્ટ સ્કીમ એ નાણાકીય રીતે ગણતરીબદ્ધ હોય છે. તે કંપનીના મર્યાદિત સંસાધનોને કર્મચારીઓ વચ્ચે વહેંચવા માટે ચોક્કસ કેટેગરી, મર્યાદા (Ceilings) અને શરતો સાથે બનાવવામાં આવે છે. જો કોર્ટ એક વ્યક્તિ માટે નિયમ તોડે, તો તેનાથી આખી આર્થિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે.
મેડિકલ રિઇમ્બર્સમેન્ટના નિયમો અને તેની મર્યાદા
અરજદારે દલીલ કરી હતી કે કંપનીના સેવા નિયમોનું અર્થઘટન વ્યાપક હોવું જોઈએ જેથી કર્મચારીના સ્વાસ્થ્યના અધિકારનું રક્ષણ થાય. જોકે, હાઈકોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહીં. અદાલતે જણાવ્યું કે મેડિકલ બેનિફિટ્સ એ રોજગારની શરતોનો ભાગ છે અને તે ચોક્કસ પેરામીટર્સ પર આધારિત હોય છે.
ઓઈલ ઈન્ડિયા લિમિટેડ જેવી પબ્લિક સેક્ટર કંપનીઓ પાસે હજારો કર્મચારીઓ હોય છે. દરેક કર્મચારીની વ્યક્તિગત જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ કંપની તેના બજેટ અને મંજૂર થયેલા સાધનોની યાદી મુજબ જ ચુકવણી કરી શકે. ટિનીટસ માસ્કર જેવી ઉપકરણો અથવા વિદેશમાં સારવાર એ જો કંપનીની પોલિસીમાં સ્પષ્ટપણે સામેલ ન હોય, તો કોર્ટ કંપનીને તે ચૂકવવા માટે ફરજ પાડી શકે નહીં. આ ચુકાદો અન્ય સરકારી સંસ્થાઓ માટે પણ એક ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે કે નિયમોનું પાલન કરવું એ વહીવટી જરૂરિયાત છે.
નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અને કોર્પોરેટ જવાબદારી
જસ્ટિસ ચૌધરીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કોર્પોરેટ સંસાધનોનું વિતરણ એક માળખાગત પદ્ધતિથી થવું જોઈએ. જો અદાલતો દયાના ધોરણે દરેક કેસમાં દખલગીરી કરવા લાગે, તો નીતિ ઘડનારાઓ (Policy Makers) માટે વહીવટ ચલાવવો અશક્ય બની જશે.
આ કેસ માત્ર 4 લાખ રૂપિયાનો નહોતો, પરંતુ તે સિદ્ધાંતનો હતો. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે જ્યારે કોઈ સંસ્થા મેડિકલ સ્કીમ તૈયાર કરે છે, ત્યારે તે નિષ્ણાતોની સલાહ અને નાણાકીય ક્ષમતાને ધ્યાનમાં લે છે. સારવાર માટે વિદેશ જવું એ વ્યક્તિગત પસંદગી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના ખર્ચની ભરપાઈ કરવા માટે કંપની ત્યારે જ બંધાયેલી છે જો તેની પોલિસીમાં તેની જોગવાઈ હોય. આ ચુકાદો કર્મચારીઓને એ પણ સંદેશ આપે છે કે સેવાના નિયમોની સમજ અને મર્યાદાઓને સ્વીકારવી અનિવાર્ય છે.
