મોંઘા ખાતરો વગર ૭ વર્ષથી બમ્પર કમાણી! જાણો મહેમદપુરના પટેલ પરિવારના સફળ પ્રાકૃતિક ફાર્મનું રહસ્ય
માનવજાતનું અસ્તિત્વ અને તેની સમૃદ્ધિનો આધાર આપણી ધરતી માતા અને કૃષિ પર રહેલો છે. વર્તમાન સમયમાં જ્યારે જમીનની ઘટતી ફળદ્રુપતા અને ઝેરી રસાયણો કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ગંભીર પડકાર બની રહ્યા છે, ત્યારે ગુજરાતના માનનીય રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીના નેતૃત્વમાં સમગ્ર રાજ્યમાં પ્રાકૃતિક ખેતીનું એક વિશાળ મહાઅભિયાન ચાલી રહ્યું છે. આ જ શ્રેણીમાં, રાજ્યપાલએ પાટણ તાલુકાના મહેમદપુર ગામે આવેલા અત્યાધુનિક અને પ્રેરણાદાયી ‘રામુ મોડલ ફાર્મ’ની મુલાકાત લઈને પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિઓનું પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું કે પ્રાકૃતિક ખેતી એ માત્ર ખેતીની નવી શૈલી નથી, પરંતુ આપણી આબોહવા, જળ-જમીન અને આવનારી પેઢીઓના ભવિષ્યને સુરક્ષિત રાખવાનું એક પવિત્ર રાષ્ટ્રીય અભિયાન છે.
‘રામુ મોડલ ફાર્મ’: એકતા અને પ્રાકૃતિક પ્રયોગશાળાનું પ્રતીક
મહેમદપુર ગામના પ્રગતિશીલ ખેડૂત કાંતિભાઈ મૂળજીભાઈ પટેલ અને પ્રમોદભાઈ પટેલ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું ‘રામુ મોડલ ફાર્મ’ આજે અન્ય ખેડૂતો માટે એક આદર્શ અને પ્રેરણાસ્રોત બની ગયું છે. માત્ર ૦૩ વીઘાના નાનકડા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ ફાર્મનો ઇતિહાસ પણ બહુ રોચક છે. કોરોના કાળના પડકારજનક સમયમાં પટેલ પરિવારના પાંચ ભાઈઓએ એક થઈને આ ફાર્મનું નિર્માણ કર્યું હતું અને છેલ્લા સાત વર્ષથી તેઓ સફળતાપૂર્વક ૧૦૦% પ્રાકૃતિક ખેતી કરી રહ્યા છે.
આ ફાર્મમાં મિશ્ર પાક પદ્ધતિનો ઉત્કૃષ્ટ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં આમળા, ચીકુ, જામફળ, શેરડી જેવા ફળઝાડની સાથે સાથે વિવિધ કઠોળનું પણ સુંદર વાવેતર કરવામાં આવ્યું છે. રાજ્યપાલએ આ ફાર્મની મુલાકાત દરમિયાન અહીં અપનાવવામાં આવતી આચ્છાદન (Mulching), ઘન જીવામૃત, બીજામૃત તથા દશપર્ણી અર્કની નિર્માણ પ્રક્રિયા અને તેના યોગ્ય ઉપયોગ વિશે અત્યંત રસપૂર્વક ઝીણવટભરી માહિતી મેળવી હતી.
જીવામૃતનું લાઈવ ડેમોસ્ટ્રેશન અને વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન
રાજ્યપાલની ઉપસ્થિતિમાં આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં કૃષિ વિજ્ઞાનીઓ અને ‘આત્મા’ (ATMA) પ્રોજેક્ટના અધિકારીઓએ ઉપસ્થિત મોટી સંખ્યાના ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી પાછળના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો સરળ ભાષામાં સમજાવ્યા હતા. ફાર્મ પર ખેડૂતોની સમક્ષ દેશી ગાયના ગોબર અને ગૌમૂત્રમાંથી જીવામૃત બનાવવાની પ્રક્રિયાનું લાઈવ ડેમોસ્ટ્રેશન યોજવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રત્યક્ષ નિદર્શન દ્વારા ખેડૂતોને એ વાતની ખાતરી થઈ કે કોઈ પણ જાતના મોંઘા ખાતરો ખરીદ્યા વિના પણ ઘરઆંગણે જ અત્યંત ઓછા ખર્ચે જમીનને પોષણ આપતા ઘટકો બનાવી શકાય છે.
હરિત ક્રાંતિથી વર્તમાન સમય સુધી: જમીનની ફળદ્રુપતાનો ઈતિહાસ
પોતાના સચોટ અને વિદ્વત્તાપૂર્ણ વક્તવ્યમાં રાજ્યપાલએ ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું હતું કે, હરિત ક્રાંતિના પ્રારંભિક તબક્કામાં ડૉ. એમ. એસ. સ્વામિનાથનના અહેવાલ મુજબ દેશની ખેતીની જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું પ્રમાણ ૨ થી ૨.૫ ટકા જેટલું સંતોષજનક હતું. તે સમયે પ્રતિ હેક્ટર માત્ર ૧૩ કિલો નાઈટ્રોજન આપવાની ભલામણ કરાઈ હતી.
પરંતુ, સમય વિતવાની સાથે વધુ ઉત્પાદનની આંધળી દોડમાં યુરિયા, ડી.એ.પી. અને ઝેરી જંતુનાશક દવાઓનો બેફામ ઉપયોગ શરૂ થયો. આ રાસાયણિક ખાતરોએ આપણી સજીવ જમીનને નિર્જીવ બનાવી દીધી અને તેની કુદરતી જીવંતતા નાશ પામી. રાજ્યપાલએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું કે જો આપણે હજુ પણ જાગૃત નહીં થઈએ, તો આવનારા સમયમાં આપણી જમીનો સંપૂર્ણપણે બંજર બની જશે.
“પ્રાકૃતિક ખેતીથી ઉત્પાદન ઘટે છે” – એ માન્યતા એક ભ્રમ છે
ઘણા ખેડૂતોમાં એવો ડર હોય છે કે રાસાયણિક ખાતરો છોડવાથી પાકનું ઉત્પાદન ઘટી જશે. આ માન્યતાને ફગાવતાં રાજ્યપાલએ મક્કમતાથી જણાવ્યું કે પ્રાકૃતિક ખેતીથી ઉત્પાદન ઘટે છે તે વાત તદ્દન પાયાવિહોણી છે.
તેમણે ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે આજે એકલા ગુજરાતમાં જ ૯ લાખથી વધુ ખેડૂતો સફળતાપૂર્વક પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવી ચૂક્યા છે. આ ખેડૂતોના અનુભવો સાબિત કરે છે કે પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી જમીનની ગુણવત્તા સુધરે છે અને સમય જતાં ઉત્પાદનક્ષમતામાં સતત અને ટકાઉ વધારો થાય છે. પ્રાકૃતિક ખેતી ખેડૂતનો ઉત્પાદન ખર્ચ શૂન્ય તરફ લઈ જાય છે, જેથી તેમની ચોખ્ખી આવકમાં મોટો વધારો થાય છે.
કુદરતની સ્વયંસંચાલિત વ્યવસ્થા અને વૃક્ષોનું પોષણ
કૃષિના કુદરતી વિજ્ઞાનને ઊંડાણપૂર્વક સમજાવતા રાજ્યપાલએ એક અદ્ભુત ઉદાહરણ આપ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે કોઈ પણ વૃક્ષ પોતાના પોષણ માટે માત્ર ૨ થી ૪ ટકા જેટલા પોષક તત્વો જ જમીનમાંથી લે છે, જ્યારે બાકીનો ૯૬ ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો તે સૂર્યપ્રકાશ, હવા અને પાણીમાંથી મેળવે છે.
આપણે જોઈએ છીએ કે મોટા બ્રિજ કે જૂની ઈમારતોની દીવાલો પર માટી કે ખાતર વગર પણ વડ અને પીપળા જેવા વિશાળ વૃક્ષો ઊગી નીકળે છે અને વર્ષો સુધી લીલાછમ રહે છે. આ કુદરતની પોતાની સ્વયંસંચાલિત અને બ્રહ્માંડીય સંતુલિત વ્યવસ્થા છે. માણસે કુદરતની આ વ્યવસ્થામાં ઝેર ભેળવવાને બદલે તેને સમજીને તેની સાથે સુસંગત ખેતી કરવાની જરૂર છે.
દેશી ગૌમાતા: પ્રાકૃતિક કૃષિનો મુખ્ય આધાર
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં દેશી ગૌવંશના સ્થાન અંગે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે દેશી ગાયનું ગોબર અને ગૌમૂત્ર એ જમીન માટે સંજીવની સમાન છે. દેશી ગૌમાતાના એક ગ્રામ ગોબરમાં કરોડો ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવાણુઓ (Microorganisms) હોય છે, જે જમીનમાં સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડેલા પોષક તત્વોને સક્રિય બનાવી છોડ સુધી પહોંચાડે છે. જીવામૃત, ઘન જીવામૃત અને બીજામૃત જેવા ગાય આધારિત કુદરતી ઘટકો જમીનની ફળદ્રુપતા પુનઃજીવિત કરવામાં નિ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક કૃષિ મિશન: ભાવિ પેઢીનું સુવર્ણ ભવિષ્ય
આદરણીય પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીના દૂordર્શી નેતૃત્વ હેઠળ હવે આ ચળવળ ‘રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક કૃષિ મિશન’ તરીકે સમગ્ર દેશમાં એક જનઆંદોલન બની ચૂકી છે. આ મિશન માત્ર પાક પકવવાની રીત બદલવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ જળ, જમીન, પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્યને બચાવવાનું રાષ્ટ્ર નિર્માણનું કાર્ય છે.
મુલાકાતના અંતે, રાજ્યપાલએ ઉપસ્થિત કલેક્ટર ડૉ. પ્રશાંત જિલોવા, જિલ્લા વિકાસ અધિકારી સી.એલ. પટેલ, પોલીસ અધિક્ષક વી.કે. નાયી અને સ્થાનિક ગ્રામજનોની હાજરીમાં ખેડૂતોને ભાવુક અપીલ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે જમીનને માત્ર કમાણીનું સાધન ન ગણતા તેને એક જીવંત ધરોહર માનીએ અને તેને આવનારી પેઢીઓ માટે શુદ્ધ અને ફળદ્રુપ રાખીને જઈએ. આ જ સાચી દેશસેવા છે.
