ભવિષ્યના મહામારી સામે તૈયારી: ગુજરાતમાં BSL-4 અને ABSL લેબનું મહત્વ
કોરોના મહામારી અને ત્યારબાદ ફેલાયેલા ચાંદીપુરા તેમજ લમ્પી જેવા વાયરસના ખતરાને જોતા અત્યંત જોખમી સૂક્ષ્મજીવો પર સંશોધન કરવું અનિવાર્ય બન્યું છે. અત્યાર સુધી ભારતમાં માત્ર પુણે ખાતે જ BSL-4 કક્ષાની લેબ ઉપલબ્ધ હતી. જોકે, હવે ગુજરાત સરકારના જી.બી.આર.સી. દ્વારા ગાંધીનગરના સેક્ટર-૨૮માં ૧૪ એકર જમીનમાં દેશની બીજી સૌથી અદ્યતન બાયો સેફ્ટી લેવલ-૪ ફેસિલિટી તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. આ લેબ કાર્યરત થવાથી કોઈ પણ નવા વાયરસના નિદાન માટે નમૂનાઓને બહાર મોકલવાને બદલે સ્થાનિક સ્તરે જ ઝડપી તપાસ શક્ય બનશે.
શું છે બી.એસ.એલ.-4 અને તેની સુરક્ષા પ્રણાલી?
બાયો સેફ્ટી લેવલ-૪ એ જૈવિક સુરક્ષાનું વિશ્વમાં સર્વોચ્ચ સ્તર છે. આ લેબમાં એવા વાયરસ કે બેક્ટેરિયા પર કામ કરવામાં આવે છે જે હવા દ્વારા ફેલાઈ શકે છે અને જેની કોઈ ચોક્કસ રસી કે સારવાર ઉપલબ્ધ હોતી નથી. આ લેબ સંપૂર્ણપણે એરટાઈટ હોય છે અને અહીંની હવા શુદ્ધ કરવા માટે ખાસ હેપા ફિલ્ટર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. લેબમાં કામ કરતા વૈજ્ઞાનિકો પોઝિટિવ પ્રેશર સૂટ પહેરે છે અને અંદર પ્રવેશતા કે બહાર નીકળતા સમયે ખાસ કેમિકલ શાવરમાંથી પસાર થવું પડે છે, જેથી ચેપ ફેલાવાની શક્યતા શૂન્ય થઈ જાય છે.
કચરાના નિકાલ માટે હાઈ-ટેક ડી-કન્ટેમિનેશન સિસ્ટમ
લેબમાંથી નીકળતા પ્રવાહી કે ઘન કચરાના નિકાલ માટે અત્યંત કડક પ્રોટોકોલનું પાલન કરવામાં આવે છે. કોઈપણ કચરો સીધો ગટરમાં વહાવી શકાતો નથી, તેના બદલે ઈફ્લુએન્ટ ડી-કન્ટેમિનેશન સિસ્ટમ (EDS) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રવાહી કચરાને મોટા ટેન્કમાં ઊંચા તાપમાને ઉકાળીને જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે, જ્યારે ઘન કચરાને ડબલ-ડોર ઓટોક્લેવ મશીન દ્વારા ઊંચા દબાણ અને વરાળથી સાફ કરવામાં આવે છે. આ આધુનિક પ્રક્રિયાથી પર્યાવરણ કે આસપાસના વિસ્તારમાં વાયરસ ફેલાવાનો ખતરો રહેતો નથી.
બાયો-મેડિકલ રિસર્ચ અને બાયો-સિક્યુરિટીનું હબ
આ લેબ માત્ર સંશોધન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ તે વેક્સિન ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટી-વાયરલ દવાઓ બનાવવા માટે પાયારૂપ કાર્ય કરશે. પશુઓમાંથી માણસોમાં ફેલાતા રોગો પર દેખરેખ રાખવાની સાથે આ ફેસિલિટી ‘બાયો-ટેરરિઝમ’ જેવા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના ખતરા સામે લડવા માટે પણ મહત્વનું યોગદાન આપશે. આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થતાં ગુજરાત વૈશ્વિક સ્તરે બાયો-મેડિકલ રિસર્ચના ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર બનશે અને ભવિષ્યના કોઈ પણ સંભવિત રોગચાળા સામે લડવા માટે ભારતની સજ્જતામાં મોટો વધારો કરશે.
