વાઘ માટે ઇકો સિસ્ટમ વિકસાવવાની તૈયારી
ગીરના એશિયાઈ સિંહને કારણે વિશ્વમાં ઓળખ પામેલું ગુજરાત રાજ્ય હવે વાઘની હાજરીને લઈને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. રાજ્ય વન વિભાગ દ્વારા ગુજરાતમાં વાઘના પુરાવા સામે આવ્યા બાદ આ મુદ્દે ચર્ચાની શરૂઆત થઈ હતી. ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકાર સુધી વાઘણની માંગ, વધુ એક વાઘ હોવાની અટકળો અને વિવિધ અહેવાલો સામે આવ્યા. હાલ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે, જેના કારણે વન્યજીવન પ્રેમીઓમાં ઉત્સાહ વધ્યો છે. ગુજરાતના જંગલો ફરી એકવાર મોટા બિલાડીવર્ગના પ્રાણી માટે અનુકૂળ બનતા દેખાઈ રહ્યા છે.
NTCAના અભ્યાસ બાદ વાઘની હાજરીની સત્તાવાર પુષ્ટિ
ગુજરાતમાં વાઘ હોવાના અહેવાલ બાદ રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ સત્તામંડળની એક ટીમે રાજ્યની મુલાકાત લીધી હતી. આ ટીમે વિવિધ વિસ્તારોમાં સર્વે અને વિશ્લેષણ કર્યા બાદ સરકારને પ્રાથમિક અહેવાલ સોંપ્યો છે. NTCAના અહેવાલમાં ગુજરાતમાં એક વાઘ સ્થાયી થયો હોવાની સ્પષ્ટ પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. સાથે જ રાજ્યમાં વાઘ માટે યોગ્ય ઇકો સિસ્ટમ વિકસાવવા સરકારને ભલામણ પણ કરવામાં આવી છે. આ અહેવાલ બાદ ગુજરાત ફરી ટાઈગર મેપ પર આવતું જણાઈ રહ્યું છે.
વન મંત્રીની પ્રતિક્રિયા અને રાજ્ય માટે ગર્વની ક્ષણ
આ મુદ્દે વન અને પર્યાવરણ વિભાગના મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે NTCA તરફથી હજી સત્તાવાર પત્ર મળ્યો નથી. જોકે, પ્રાથમિક અહેવાલમાં રતનમહાલ વન્યજીવ અભયારણ્યમાં વાઘની હાજરીની પુષ્ટિ થઈ છે. દેશની વાઘ વસ્તી ગણતરીમાં ગુજરાતનો સમાવેશ થવો દરેક ગુજરાતીના ગર્વની બાબત છે. લાંબા સમય બાદ રાજ્યના જંગલોમાં વાઘની વાપસી મહત્વપૂર્ણ પર્યાવરણીય સંકેત માનવામાં આવી રહ્યો છે.
ભૂતકાળમાં ગુમાવેલો ટાઈગર સ્ટેટનો દરજ્જો
એક સમય એવો હતો જ્યારે ગુજરાતમાં વાઘોની સારી સંખ્યા જોવા મળતી હતી. પરંતુ સમય જતાં આ પ્રજાતિ રાજ્યમાંથી લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. વર્ષ 1989માં છેલ્લી વખત વાઘની વસ્તી ગણતરી થઈ હતી, ત્યારે ફક્ત પંજાના નિશાન મળ્યા હતા. બાદમાં 1992માં વાઘ ગણતરીમાંથી ગુજરાતને બહાર રાખવામાં આવ્યું અને રાજ્યએ ટાઈગર સ્ટેટનો દરજ્જો ગુમાવ્યો હતો. આ ઘટના વન્યજીવન ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક બની હતી.
2019ની નિરાશા બાદ ફરી આશાની કિરણ
વર્ષ 2019માં વાઘ જોવા મળતા ફરી આશા જાગી હતી, પરંતુ તે વાઘ થોડા જ દિવસોમાં મૃત્યુ પામ્યો હતો. તે સમયે રાજ્યના વન્યજીવન પ્રેમીઓમાં નિરાશા ફેલાઈ હતી. હવે ફરી એકવાર વાઘે ગુજરાતને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું છે. હાલ હાજર વાઘ પ્રથમ વખત ફેબ્રુઆરી 2025માં વન વિભાગના કેમેરા ટ્રેપમાં કેદ થયો હતો. આ ઘટના રાજ્ય માટે નવી શરૂઆત સમાન માનવામાં આવી રહી છે.
કેમેરા ટ્રેપ અને પગચિન્હોથી મળી સ્પષ્ટ ઓળખ
નિયમિત પેટ્રોલિંગ દરમિયાન વન કર્મચારીઓને મોટા કદના પગચિન્હો જોવા મળ્યા હતા. આ નિશાન દીપડા કરતાં મોટા હોવાથી શંકા વધુ ઘેરાઈ હતી. ત્યારબાદ આસપાસના કેમેરા ટ્રેપના દૃશ્યોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. તપાસમાં રાત્રિના સમયે વાઘની સ્પષ્ટ તસવીરો કેદ થયેલી સામે આવી હતી. આ પુરાવાઓ બાદ વાઘની હાજરી અંગે કોઈ સંશય બાકી રહ્યો નથી.
વાઘણની માંગ અને હેબિટેટ વિકસાવવાના પ્રયાસો
વાઘની પુષ્ટિ થયા બાદ રાજ્ય વન વિભાગે કેન્દ્ર સરકાર પાસે વાઘણની માંગ કરી છે. તેનો હેતુ ગુજરાતમાં ટાઈગર હેબિટેટને મજબૂત બનાવવાનો છે. વાઘણ આવે તો રાજ્યમાં વાઘની વસ્તી સ્થિર બની શકે અને ભવિષ્યમાં વધારાની શક્યતા રહે. હાલ આ માંગ પર નિર્ણય આવવાનો બાકી છે, પરંતુ પ્રયાસો સતત ચાલુ છે.
બે વાઘની ચર્ચા અને વન વિભાગની સ્પષ્ટતા
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન ગુજરાતમાં બે વાઘ હોવાની ચર્ચાઓ પણ જોર પકડતી રહી હતી. અગાઉ રતનમહાલ વિસ્તારમાં મળેલા પુરાવાઓને કારણે આ અટકળો ફેલાઈ હતી. જોકે, વન વિભાગે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે હાલ રાજ્યમાં એક જ વાઘ સ્થાયી થયો છે. આ સ્પષ્ટતા બાદ અફવાઓ પર વિરામ લાગ્યો છે અને ધ્યાન સંરક્ષણ પર કેન્દ્રિત થયું છે.
વાઘ માટે તૈયાર થતી ઇકો સિસ્ટમ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા
NTCAના અહેવાલ બાદ વન વિભાગે વિસ્તારની દેખરેખ વધુ કડક બનાવી છે. પાણીની ઉપલબ્ધતા, આગ નિવારણ, સુરક્ષા અને શિકાર પ્રાણીઓની સંખ્યા જેવા મુદ્દાઓ પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. કેમેરા ટ્રેપની સંખ્યા વધારવામાં આવી છે અને સતત મોનિટરિંગ ચાલી રહ્યું છે. વાઘ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઉભું કરવા રાજ્ય ગંભીર પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
વન્યજીવન ઇતિહાસમાં નોંધપાત્ર ઘટના
રતનમહાલ વન્યજીવ અભયારણ્યમાં વાઘની હાજરી ગુજરાતના વન્યજીવન ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન સાબિત થઈ રહી છે. લાંબા સમય બાદ વાઘની વાપસી રાજ્ય માટે પર્યાવરણીય સંતુલનનું સકારાત્મક સંકેત છે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દે વધુ નિર્ણય અને વિકાસ થવાની શક્યતા છે. હવે સૌની નજર એ પર છે કે ગુજરાત ફરી ટાઈગર સ્ટેટ બનવાની દિશામાં કેટલું આગળ વધે છે.
