ઇંધણની અછતની અફવાઓ પર પૂર્ણવિરામ: શું ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો સુરક્ષિત છે?
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) અંગે ચિંતાનો માહોલ છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતમાં વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારને સવાલ કર્યો હતો કે, ‘ભારતે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો અને સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવા માટે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની મંજૂરીની જરૂર કેમ પડે છે?’ આ પ્રશ્ન બાદ દેશમાં ઇંધણના પુરવઠાને લઈને અનેક અટકળો શરૂ થઈ હતી. જોકે, કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ લોકસભામાં સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં ઇંધણ કે ઊર્જાની કોઈ અછત નથી અને સરકાર આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે.
ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા: પાયાની વાસ્તવિકતા
કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ ગૃહમાં આપેલા નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, “આધુનિક ઊર્જાના ઇતિહાસમાં વિશ્વએ ક્યારેય આવી સ્થિતિ જોઈ નથી, છતાં ભારતનું ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.” સામાન્ય રીતે ભારત તેની કુલ ક્રૂડ આયાતના લગભગ 45% જેટલો જથ્થો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) દ્વારા મેળવે છે. પરંતુ વર્તમાન સંઘર્ષને પગલે જ્યારે આ માર્ગ પર જોખમ ઊભું થયું છે, ત્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની કુશળ મુત્સદ્દીગીરીને કારણે દેશે અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી એટલો જથ્થો મેળવી લીધો છે જે હોર્મુઝ દ્વારા મળતા જથ્થા કરતાં પણ વધુ છે.
આનો અર્થ એ છે કે, ભારત માત્ર એક જ માર્ગ કે એક જ સપ્લાયર પર નિર્ભર નથી. સરકારની ‘ડિપ્લોમેટિક આઉટરીચ’ (રાજદ્વારી પહોંચ) અને વિવિધ દેશો સાથેના મજબૂત સંબંધોને કારણે, ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જાના નવા રસ્તાઓ ખુલ્લા કર્યા છે. મંત્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, કોઈ પણ દેશની મંજૂરી કે પરવાનગી પર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા આધારિત નથી, પરંતુ તે દેશની પોતાની વ્યૂહાત્મક નીતિઓ અને મજબૂત વિદેશી સંબંધોનું પરિણામ છે.
રિફાઇનરીઓની ક્ષમતા અને ઇંધણની ઉપલબ્ધતા
હરદીપ સિંહ પુરીએ વધુ માહિતી આપતા જણાવ્યું કે દેશની તમામ રિફાઇનરીઓ અત્યારે તેમની સંપૂર્ણ ક્ષમતા કરતા પણ વધુ એટલે કે ઘણી જગ્યાએ 100% થી પણ વધુ કેપેસિટી પર કામ કરી રહી છે. ભારતમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) અને ફ્યુઅલ ઓઇલની કોઈ જ અછત નથી. જ્યારે વિશ્વના અનેક દેશો ઇંધણના સપ્લાયને લઈને સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારત તેના નાગરિકો માટે પૂરતો સંગ્રહ અને સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરવામાં સફળ રહ્યું છે.
આ સફળતા પાછળનું કારણ ભારતનું લાંબાગાળાનું આયોજન છે. દેશે માત્ર ક્રૂડ આયાત જ નહીં, પરંતુ તેના પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગ ક્ષમતામાં પણ મોટો વધારો કર્યો છે. જ્યારે કોઈ દેશની રિફાઇનરીઓ ક્ષમતા કરતા વધુ કાર્યરત હોય, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય છે કે તે દેશમાં માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનું સંતુલન ખૂબ જ મજબૂત છે. સામાન્ય જનતા માટે આ સમાચાર એટલા માટે રાહતરૂપ છે કારણ કે તેમને પંપ પર ઇંધણ મેળવવામાં કોઈ તકલીફ પડશે નહીં.
વૈશ્વિક સંઘર્ષ અને ભારતની વ્યૂહરચના
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો જતો તણાવ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે એક પડકાર છે. તેલના ભાવમાં વધારો થવો કે સપ્લાયમાં અડચણ આવવી એ આ પ્રકારના યુદ્ધના સ્વાભાવિક પરિણામો છે. પરંતુ, ભારતે આ સંકટને તકમાં બદલવાની તૈયારી અગાઉથી જ કરી રાખી હતી. ભારતની ઊર્જા નીતિ હવે માત્ર આયાત સુધી સીમિત નથી રહી. દેશે રશિયા, અમેરિકા અને મધ્ય-પૂર્વના વિવિધ દેશો સાથે લાંબાગાળાના કરારો કર્યા છે, જે તેને વૈશ્વિક અસ્થિરતા સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
વિપક્ષના સવાલોનું ઉત્તર આપતા મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારત એક સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર છે અને તે પોતાની જરૂરિયાતો માટે કોઈ અન્ય પર નિર્ભર નથી. ભારતની આયાત વૈવિધ્યીકરણની પ્રક્રિયા એ કોઈની મંજૂરી કે પરવાનગીનું પરિણામ નથી, પરંતુ ભારતની પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો અને સુરક્ષાની પ્રાથમિકતાઓને આધીન લેવાયેલા નિર્ણયો છે. આ પ્રકારના રાજદ્વારી પગલાંએ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે એક ‘એનર્જી સેફ હેવન’ (ઊર્જા માટે સુરક્ષિત સ્થાન) તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.
ભવિષ્યની તૈયારી: ઊર્જાના નવા વિકલ્પો
માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ પર આધાર રાખવાને બદલે, ભારત હવે ગ્રીન હાઈડ્રોજન, સોલાર એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ પર પણ એટલું જ ભાર આપી રહ્યું છે. જ્યારે આપણે પરંપરાગત ઇંધણની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સરકાર ખાતરી કરે છે કે નાગરિકોના જીવનમાં કોઈ વિક્ષેપ ન આવે. મંત્રીના નિવેદનથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકાર આર્થિક મોરચે અને ઊર્જા સુરક્ષાના મોરચે બંને પર સતર્ક છે.
લોકસભામાં મળેલી આ માહિતી માત્ર સરકારનો બચાવ નથી, પરંતુ તે ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતીનું પ્રમાણપત્ર છે. જ્યારે વિશ્વમાં ઊર્જાના ભાવ આસમાને છે, ત્યારે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલની ઉપલબ્ધતા અને તેના સ્થિર ભાવ એ દર્શાવે છે કે સરકારના વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો યોગ્ય દિશામાં છે. આખા દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાની દિશામાં ઊર્જા ક્ષેત્રે લેવાયેલા આ નિર્ણયો ભવિષ્યમાં પણ ભારતને વૈશ્વિક સંકટોથી સુરક્ષિત રાખશે.
