ઇરાનને ઘેરવા ટ્રમ્પનો માસ્ટરપ્લાન; હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો તોડ શોધવા સીરિયા-ઇરાક વચ્ચે ૭૦ વર્ષ જૂની ઓઇલ પાઇપલાઇન ફરી શરૂ થશે
પશ્ચિમ એશિયામાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સૈન્ય તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) પર ઈરાનના સતત વધી રહેલા પ્રભુત્વ વચ્ચે વૈશ્વિક સ્તરે એક બહુ મોટો ઉર્જા કરાર આકાર લઈ રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અહેવાલો અને રાજદ્વારી વર્તુળોમાંથી લીક થયેલી માહિતી અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા), ઇરાક અને સીરિયા સંયુક્ત રીતે એક એવી રણનીતિ પર કામ કરી રહ્યા છે, જે મિડલ ઈસ્ટના તેલ વેપારનો નકશો કાયમ માટે બદલી નાખશે. ત્રણેય દેશો ઉત્તરી ઇરાકને સીરિયાના ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) ના દરિયાકાંઠા સાથે જોડતી દાયકાઓ જૂની અને અત્યાર સુધી નિષ્ક્રિય પડેલી તેલ પાઇપલાઇનને ફરીથી જીવંત કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ અતિ મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના પ્રભાવ હેઠળના હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર વૈશ્વિક નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ઇંધણ નિકાસ માટે સંપૂર્ણપણે નવો અને સુરક્ષિત વૈકલ્પિક માર્ગ સ્થાપિત કરવાનો છે.
વ્હાઇટ હાઉસમાં ટ્રમ્પ અને અલ-ઝાયદી વચ્ચે આગામી સપ્તાહે ઐતિહાસિક મુલાકાત
રાજદ્વારી અહેવાલો સૂચવે છે કે આ ત્રિપક્ષીય ઐતિહાસિક કરારની સત્તાવાર જાહેરાત આગામી અઠવાડિયે જ કરવામાં આવી શકે છે. ઇરાકના વડા પ્રધાન અલી અલ-ઝાયદી એક ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ સાથે અમેરિકાની સત્તાવાર મુલાકાતે જવાના છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે એક વિશેષ બેઠક યોજશે. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે આ મુલાકાત દરમિયાન જ સીરિયા અને ઇરાક વચ્ચેના આ એનર્જી કોરિડોર પર અંતિમ મહોર મારવામાં આવશે. પોતાની મુલાકાતના બીજા તબક્કામાં ઇરાકી વડા પ્રધાન અમેરિકાના પ્રખ્યાત ઊર્જા કેન્દ્ર ગણાતા ટેક્સાસ રાજ્યની પણ મુલાકાત લેશે, જ્યાં વૈશ્વિક ઓઇલ કંપનીઓના સીઇઓ સાથે આ પાઇપલાઇનના આધુનિકીકરણ અંગે ચર્ચા થશે.
કિર્કુક-બાનિયાસ પાઇપલાઇનનું પુનઃનિર્માણ: ૮૦૦ કિલોમીટરનો નવો રૂટ
આ આખી યોજના મધ્ય પૂર્વની પ્રખ્યાત ‘કિર્કુક-બાનિયાસ પાઇપલાઇન’ (Kirkuk-Baniyas Pipeline) ને ફરી શરૂ કરવા પર કેન્દ્રિત છે. આ પાઇપલાઇન ઉત્તરી ઇરાકના તેલ સમૃદ્ધ શહેર કિર્કુકથી શરૂ થઈને સીરિયાના ભૂમધ્ય બંદર બનિયાસ સુધી આશરે ૮૦૦ કિલોમીટરનું અંતર કાપે છે. જો આ પાઇપલાઇન સંપૂર્ણ ક્ષમતા સાથે ફરી ચાલુ થઈ જાય, તો ઇરાકે પોતાના તેલના જહાજોને પર્શિયન ગલ્ફ અથવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના જોખમી રૂટ પર મોકલવાની જરૂર નહીં રહે. ઇરાક સીધું જ ભૂમધ્ય સમુદ્રના બંદર દ્વારા યુરોપ અને અમેરિકા સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં અને ઓછા ખર્ચે કાચું તેલ નિકાસ કરી શકશે.
અમેરિકાની પડદા પાછળની મુત્સદ્દીગીરી: ટોમ બેરેકની ભૂમિકા
આ જટિલ વાર્તાલાપ અને કરારને સફળ બનાવવામાં અમેરિકા પડદા પાછળ રહીને લીડ રોલ ભજવી રહ્યું છે. તુર્કીમાં તૈનાત અમેરિકી એમ્બેસેડર અને સીરિયા-ઇરાક બાબતોના ખાસ દૂત ટોમ બેરેક છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી આ ગુપ્ત વાટાઘાટોનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. વોશિંગ્ટન આ પ્રોજેક્ટને માત્ર આર્થિક ફાયદા તરીકે નથી જોઈ રહ્યું, પરંતુ તેને પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાની વ્યૂહાત્મક અને લશ્કરી સ્થિતિને મજબૂત કરવાના એક મજબૂત હથિયાર તરીકે જુએ છે. અમેરિકાનો ટાર્ગેટ ઈરાનને આર્થિક રીતે એકલું પાડીને આ ક્ષેત્રમાં પ્રાદેશિક આર્થિક સહયોગ વધારવાનો છે.
૧૯૫૨માં સ્થપાયેલી આ પાઇપલાઇનનો રોમાંચક ઇતિહાસ
કિર્કુક-બાનિયાસ પાઇપલાઇનનો ઇતિહાસ ખૂબ જૂનો છે. આ પાઇપલાઇન સૌપ્રથમ વર્ષ ૧૯૫૨માં તત્કાલીન ઇરાક પેટ્રોલિયમ કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી અને તે સમયે તેની દૈનિક ક્ષમતા આશરે ૩,૦૦,૦૦૦ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ ટ્રાન્સફર કરવાની હતી. જો કે, ૧૯૮૦ના દાયકામાં જ્યારે ભયાનક ઇરાક-ઇરાન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું, ત્યારે સીરિયાએ ઇરાકના બદલે ઈરાનનો સાથ આપ્યો હતો, જેનાથી નારાજ થઈને ઇરાકે આ પાઇપલાઇન ઓપરેશન કાયમ માટે સ્થગિત કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૦૩માં જ્યારે અમેરિકાના નેતૃત્વમાં ઇરાક પર આક્રમણ થયું, ત્યારે હવાઈ હુમલાઓમાં આ પાઇપલાઇનને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું હતું અને ત્યારથી તે સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય અવસ્થામાં પડી રહી છે.
હોર્મુઝના તણાવ વચ્ચે આ પ્રોજેક્ટ વૈશ્વિક સ્તરે કેમ ગેમ-ચેન્જર છે?
હાલમાં સમગ્ર વિશ્વના કુલ તેલ પરિવહનનો ત્રીજો ભાગ માત્ર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના સાંકડા દરિયાઈ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે, જ્યાં ઈરાન અવારનવાર વેપારી જહાજોને જપ્ત કરવાની અથવા આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકીઓ આપતું રહે છે. આથી, ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા સીરિયા અને ઇરાકના સહયોગથી આ ૭૦ વર્ષ જૂની લાઇનને ફરીથી ખોલવાનો પ્રયાસ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં મોટો આંચકો લાવી શકે છે. જો કે, આ પ્રસ્તાવિત કરારને હજુ સુધી ત્રણેય દેશોની સંસદ કે સત્તાવાર મંચ પરથી આખરી મંજૂરી મળી નથી, પરંતુ જો આગામી સપ્તાહે વ્હાઇટ હાઉસમાં આ ડીલ સફળ થાય છે, તો તે પશ્ચિમ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણો અને વેપાર માળખાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
