‘નો કાસ્ટ, નો રિલીજન’: ધર્મ અને જ્ઞાતિ વગરનું પ્રમાણપત્ર મેળવતા પહેલા શું કરવું પડશે? જાણો હાઈકોર્ટનો મોટો ચુકાદો
ભારત જેવા વિવિધતાસભર દેશમાં જ્ઞાતિ અને ધર્મ એ વ્યક્તિની ઓળખના અભિન્ન અંગો રહ્યા છે. જોકે, આધુનિક સમયમાં ઘણા લોકો પોતાની ઓળખ કોઈ ચોક્કસ ધર્મ કે જ્ઞાતિ સાથે જોડવા માંગતા નથી. તાજેતરમાં મદ્રાસ હાઈકોર્ટની મદુરાઈ બેન્ચ સમક્ષ આવો જ એક કિસ્સો આવ્યો હતો, જેમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ ‘નો કાસ્ટ, નો રિલીજન’ (કોઈ જ્ઞાતિ નહીં, કોઈ ધર્મ નહીં) નું પ્રમાણપત્ર ઈચ્છતી હોય, તો તેણે પહેલા સત્તાવાર રીતે પોતાના ધર્મનો ત્યાગ કરવો પડશે.
શુ છે સમગ્ર મામલો?
આ વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે એક અરજદારે કોર્ટમાં અરજી કરી કે તેના માતા-પિતા હિન્દુ ધર્મના છે, પરંતુ તે પોતે કોઈ જ્ઞાતિ કે ધર્મમાં માનતો નથી. તેણે મહેસૂલ અધિકારીઓ પાસે એવું પ્રમાણપત્ર માંગ્યું હતું જેમાં તેની જ્ઞાતિ કે ધર્મનો ઉલ્લેખ ન હોય. જ્યારે સ્થાનિક તંત્રએ આવું પ્રમાણપત્ર આપવાની ના પાડી, ત્યારે અરજદારે હાઈકોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. અરજદારની દલીલ હતી કે બંધારણ દરેક વ્યક્તિને પોતાની પસંદગી મુજબ જીવવાનો અધિકાર આપે છે.
હાઈકોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણી અને શરત
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ રામાસામીની ખંડપીઠે ખૂબ જ તાર્કિક અને કાયદાકીય પાસાં રજૂ કર્યા. કોર્ટે અરજદારને સીધો પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, “શું તમે તમારા ધર્મનો ત્યાગ કર્યો છે?” જ્યારે અરજદારે નકારમાં જવાબ આપ્યો, ત્યારે કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ હિન્દુ કે અન્ય ધર્મના રીત-રિવાજો અને પરંપરાઓ મુજબ તે ધર્મનો ત્યાગ નથી કરતી, ત્યાં સુધી તેને ‘નો રિલીજન’નું પ્રમાણપત્ર આપી શકાય નહીં.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે ધર્મ એ માત્ર માન્યતા નથી પરંતુ એક સામાજિક દરજ્જો પણ છે. જો તમે ધર્મ છોડ્યા વગર જ ધર્મ વગરનું પ્રમાણપત્ર માંગો છો, તો તે કાયદાકીય રીતે વિરોધાભાસી ગણાશે.
અનુચ્છેદ 25 અને ધર્મની સ્વતંત્રતા
કોર્ટે ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 25 નો હવાલો આપતા જણાવ્યું કે, બંધારણ દરેક નાગરિકને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા આપે છે. આ સ્વતંત્રતામાં માત્ર ધર્મ માનવાનો જ નહીં, પરંતુ ધર્મનો ત્યાગ કરવાનો પણ અધિકાર સામેલ છે. જોકે, કોર્ટે ઉમેર્યું કે આ ત્યાગ સ્પષ્ટ અને સત્તાવાર હોવો જોઈએ. પ્રમાણપત્ર જારી કરતા પહેલા સત્તાવાળાઓ પાસે એ વાતની પાકી ખાતરી હોવી જોઈએ કે વ્યક્તિએ ખરેખર તેના ધર્મ સાથેના તમામ સંબંધો તોડી નાખ્યા છે.
અધિકારીઓ માટે માર્ગદર્શન
મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તમિલનાડુ સરકારને સૂચના આપી છે કે મહેસૂલ અધિકારીઓ માટે એક સ્પષ્ટ સરકારી આદેશ (GO) બહાર પાડવામાં આવે. આ આદેશમાં એવી જોગવાઈ હોવી જોઈએ કે જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ધર્મના ત્યાગનો પુરાવો રજૂ કરે, તો તેને ‘નો કાસ્ટ, નો રિલીજન’ પ્રમાણપત્ર આપી શકાય.
હાલના કિસ્સામાં, કોર્ટે તહસીલદારના અગાઉના આદેશને રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને અરજદારની અરજી ફગાવી દીધી. જોકે, કોર્ટે અરજદારને સ્વતંત્રતા આપી છે કે જો તે ભવિષ્યમાં પોતાના ધર્મ ત્યાગના પુરાવા સાથે નવી અરજી કરશે, તો સત્તાવાળાઓએ તેના પર વિચાર કરવો પડશે.
સામાજિક અસરો અને ચર્ચા
આ ચુકાદાએ એક નવી ચર્ચાને જન્મ આપ્યો છે. એક તરફ પ્રગતિશીલ વિચારધારા ધરાવતા લોકો તેને આવકારી રહ્યા છે કે વ્યક્તિને પોતાની ઓળખ નક્કી કરવાનો અધિકાર છે. બીજી તરફ, કાયદાકીય નિષ્ણાતો માને છે કે આનાથી અનામત (Reservation) અને અન્ય સરકારી યોજનાઓના લાભો લેવામાં જટિલતાઓ ઊભી થઈ શકે છે, કારણ કે ભારતમાં ઘણી યોજનાઓ જ્ઞાતિ અને ધર્મ પર આધારિત હોય છે.
