કરણ જોહરની કંપનીઓને GST કેસમાં મોટી રાહત, બોમ્બે હાઈકોર્ટે 79.72 કરોડની ટેક્સ ડિમાન્ડ કરી રદ
બોલિવૂડ ફિલ્મમેકર કરણ જોહરની પ્રોડક્શન કંપનીઓને GST સંબંધિત એક મહત્વના કેસમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટમાંથી મોટી રાહત મળી છે. કોર્ટે ધર્મા પ્રોડક્શન્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને ધર્માટિક એન્ટરટેઇનમેન્ટ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ સામે કરવામાં આવેલી આશરે 79.72 કરોડ રૂપિયાની ટેક્સ ડિમાન્ડને રદ કરી છે.
આ કેસનો મૂળ વિવાદ ફિલ્મોના કૉપિરાઇટ લાઇસન્સ અને તેના પર લાગતા GSTના વર્ગીકરણ સાથે જોડાયેલો હતો. ટેક્સ વિભાગે ફિલ્મના ડિજિટલ કન્ટેન્ટના લાઇસન્સિંગને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી સોફ્ટવેર સાથે જોડીને વધુ દરે GSTની માંગ કરી હતી. કંપનીઓએ આ કાર્યવાહી સામે બોમ્બે હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.
10 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ જસ્ટિસ એમ.એસ. કર્ણિક અને જસ્ટિસ સંદીપ દાદાસાહેબ પાટીલની ડિવિઝન બેન્ચે બંને કંપનીઓની અરજીઓ પર ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું કે માત્ર ફિલ્મનું કન્ટેન્ટ ડિજિટલ લિંક અથવા હાર્ડ ડિસ્ક દ્વારા આપવામાં આવે છે એટલા માટે તેને GST કાયદા હેઠળ IT સોફ્ટવેર ગણાવી શકાય નહીં.
શું હતો આખો વિવાદ?
આ મામલો વર્ષ 2017-18થી 2020-21 સુધીના સમયગાળાની કેટલીક ફિલ્મ લાઇસન્સિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન સાથે સંબંધિત હતો. ધર્મા પ્રોડક્શન્સ અને ધર્માટિક એન્ટરટેઇનમેન્ટ ફિલ્મો, વેબ સિરીઝ તથા અન્ય ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ કન્ટેન્ટનું નિર્માણ કરે છે.
ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે કંપનીઓ પાસે સંબંધિત ફિલ્મોના કૉપિરાઇટ સહિત વિવિધ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો હોય છે. આ અધિકારોના આધારે કંપનીઓ અલગ-અલગ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર, બ્રોડકાસ્ટર અથવા અન્ય પક્ષોને ચોક્કસ સમય અને વિસ્તાર માટે ફિલ્મના અધિકારો લાઇસન્સ કરે છે.
આમાં થિયેટર, સેટેલાઇટ, ડિજિટલ અને અન્ય પ્રકારના અધિકારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કંપનીઓનો મત હતો કે આવા વ્યવહારોને ફિલ્મોના કૉપિરાઇટના લાઇસન્સિંગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવા જોઈએ.
પરંતુ રાજ્યના ટેક્સ અધિકારીઓએ આ વ્યવહારોના વર્ગીકરણ અંગે અલગ અભિગમ અપનાવ્યો હતો. અહીંથી જ સમગ્ર GST વિવાદ શરૂ થયો હતો.
ટેક્સ વિભાગે શું વાંધો ઉઠાવ્યો હતો?
ટેક્સ સત્તાવાળાઓનું કહેવું હતું કે ફિલ્મ કન્ટેન્ટ ડિજિટલ લિંક અથવા હાર્ડ ડિસ્ક દ્વારા આપવામાં આવતું હોવાથી આ વ્યવહારને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી સોફ્ટવેર સાથે સંબંધિત સેવા તરીકે જોવો જોઈએ.
આ વર્ગીકરણના આધારે 18 ટકા GSTનો દર લાગુ કરવાની દલીલ કરવામાં આવી હતી. પરિણામે બંને કંપનીઓ સામે કુલ આશરે ₹79.72 કરોડના ટેક્સ, ઉપરાંત વ્યાજ અને દંડની માંગ ઊભી થઈ હતી.
બોમ્બે હાઈકોર્ટના ચુકાદામાં નોંધાયું છે કે વિવાદિત રકમ ₹79,72,68,337 હતી, જેમાં વ્યાજ અને દંડ અલગથી હતા. આ વિવાદિત સમયગાળો નાણાકીય વર્ષ 2017-18થી 2020-21 સુધીનો હતો.
કંપનીઓએ કોર્ટમાં શું દલીલ કરી?
કંપનીઓએ હાઈકોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે તેઓ જે ફિલ્મોના કૉપિરાઇટ ધરાવે છે, તેના વિવિધ અધિકારો લાઇસન્સ કરે છે. આ વ્યવહારને ફિલ્મ પ્રસારણ અને પ્રદર્શનના અધિકારોના લાઇસન્સિંગ તરીકે જોવો જોઈએ.
કંપનીઓએ પોતાના વ્યવહારો માટે સંબંધિત GST વર્ગીકરણનો ઉપયોગ કરીને ટેક્સ ચૂકવ્યો હતો. કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, ફિલ્મોના કૉપિરાઇટ લાઇસન્સિંગ માટે SAC 997332 જેવી કેટેગરીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જે મૂળ ફિલ્મો, સાઉન્ડ રેકોર્ડિંગ વગેરેના પ્રસારણ અને પ્રદર્શનના અધિકારોના લાઇસન્સિંગ સાથે સંબંધિત છે.
કંપનીઓનો મુખ્ય મુદ્દો એવો હતો કે ફિલ્મ પોતે એક ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ કૃતિ છે. તેને માત્ર ડિજિટલ ફોર્મેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે એટલા કારણે તેની કાનૂની પ્રકૃતિ બદલાઈ જતી નથી.
હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ચુકાદો આ સમગ્ર કેસનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સિનેમેટોગ્રાફિક ફિલ્મને માત્ર તેના સપ્લાય અથવા ટ્રાન્સમિશનની પદ્ધતિના આધારે IT સોફ્ટવેર તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય નહીં.
કોર્ટના અવલોકન મુજબ, રેકોર્ડ પર એવું કંઈ દર્શાવવામાં આવ્યું નથી કે સિનેમેટોગ્રાફિક ફિલ્મને GST કાયદામાં આપવામાં આવેલી “ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી સોફ્ટવેર”ની વ્યાખ્યામાં કેવી રીતે સામેલ કરી શકાય.
કોર્ટે ફિલ્મને એક નિષ્ક્રિય ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ કૃતિ તરીકે જોતા કહ્યું કે તે પોતે કોઈ સોફ્ટવેરની જેમ એક્ઝિક્યુટ, મેનિપ્યુલેટ અથવા ઇન્ટરેક્ટિવ રીતે કામ કરતી નથી. આ તફાવતને કોર્ટના કાનૂની વિશ્લેષણમાં મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું.
હાર્ડ ડિસ્ક કે ડિજિટલ લિંકથી મોકલવાથી શું બદલાય?
આ કેસમાં સૌથી રસપ્રદ મુદ્દો ફિલ્મ કન્ટેન્ટ પહોંચાડવાની રીત હતો.
આજના સમયમાં ફિલ્મો અને અન્ય મનોરંજન કન્ટેન્ટ મોટા ભાગે ડિજિટલ સ્વરૂપે વહેંચવામાં આવે છે. ફિલ્મ ફાઇલ ડિજિટલ લિંક, સર્વર, હાર્ડ ડિસ્ક અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી એક પક્ષથી બીજા પક્ષ સુધી પહોંચી શકે છે.
ટેક્સ વિભાગે ડિજિટલ ફોર્મેટમાં કન્ટેન્ટ આપવામાં આવતું હોવાના મુદ્દાને તેના વર્ગીકરણ સાથે જોડ્યો હતો.
પરંતુ હાઈકોર્ટે આ અભિગમ સ્વીકાર્યો નહીં. કોર્ટે કહ્યું કે કન્ટેન્ટ કેવી રીતે પહોંચાડવામાં આવ્યું છે અને કન્ટેન્ટ મૂળભૂત રીતે શું છે—આ બે બાબતોને એક જ રીતે જોઈ શકાય નહીં.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, ફિલ્મને હાર્ડ ડિસ્કમાં કૉપી કરીને આપવામાં આવે કે ડિજિટલ લિંક દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, માત્ર આ રીતને આધારે ફિલ્મ “સોફ્ટવેર” બની જતી નથી.
ફિલ્મ અને સોફ્ટવેર વચ્ચેનો કાનૂની તફાવત
કોર્ટના ચુકાદાને સમજવા માટે ફિલ્મ અને IT સોફ્ટવેર વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
સોફ્ટવેર સામાન્ય રીતે એવી સૂચનાઓ અથવા પ્રોગ્રામનો સમૂહ હોય છે જે કમ્પ્યુટર અથવા અન્ય ઉપકરણ પર ચોક્કસ કામગીરી કરે છે. તેમાં એક્ઝિક્યુશન, પ્રોસેસિંગ અથવા ઇન્ટરેક્ટિવ ફંક્શન જેવી બાબતો હોઈ શકે છે.
બીજી તરફ, ફિલ્મ એક ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ કૃતિ છે. તેને જોવામાં કે સાંભળવામાં આવે છે, પરંતુ તે પોતે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામની જેમ કોઈ પ્રક્રિયા ચલાવતી નથી.
આ જ તફાવતના આધારે હાઈકોર્ટે ફિલ્મને IT સોફ્ટવેરની શ્રેણીમાં મૂકવા અંગે ટેક્સ વિભાગના અભિગમ પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.
2017-18થી 2020-21નો સમયગાળો કેમ મહત્વનો છે?
આ કેસમાં જે સમયગાળો ચર્ચામાં હતો તે 1 ઓક્ટોબર 2021 પહેલાંનો છે. કોર્ટના ચુકાદા મુજબ તે સમયગાળામાં સંબંધિત GST રેટ એન્ટ્રીઓમાં IT સોફ્ટવેર અને અન્ય બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારોના વર્ગીકરણ માટે અલગ દરની જોગવાઈ હતી.
આ કારણે વ્યવહારનું યોગ્ય વર્ગીકરણ માત્ર ટેક્નિકલ બાબત નહોતું. કઈ શ્રેણીમાં ટ્રાન્ઝેક્શન આવે છે તેના આધારે કેટલો GST ભરવો પડે તે પણ નક્કી થતું હતું.
અટલે જ ટેક્સ વિભાગ અને પ્રોડક્શન કંપનીઓ વચ્ચેનો વર્ગીકરણનો મતભેદ કરોડો રૂપિયાના વિવાદમાં ફેરવાયો હતો.
કંપનીઓએ અગાઉ પણ ટેક્સ ચૂકવ્યો હતો
કોર્ટના ચુકાદામાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે તપાસની કાર્યવાહી દરમિયાન કંપનીઓએ વિરોધ સાથે કેટલાક ટેક્સની રકમ જમા પણ કરી હતી.
ચુકાદા મુજબ, ઓક્ટોબર 2020માં ધર્મા પ્રોડક્શન્સે નાણાકીય વર્ષ 2018-19 માટે ₹3 કરોડ અને 2019-20 માટે ₹2 કરોડ, એટલે કુલ ₹5 કરોડની રકમ ઇલેક્ટ્રોનિક ક્રેડિટ લેજર મારફતે જમા કરી હતી. આ ચુકવણી વિરોધ સાથે કરવામાં આવી હતી.
આ વિગતો દર્શાવે છે કે વિવાદ માત્ર ભવિષ્યમાં કેટલો GST ચૂકવવો તે અંગેનો નહોતો, પરંતુ અગાઉના સમયગાળાની ટેક્સ જવાબદારી અંગે પણ હતો.
કોર્ટના ચુકાદાથી શું રાહત મળી?
હાઈકોર્ટે ટેક્સ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલી માંગ સામે કંપનીઓની અરજીઓને મંજૂરી આપી અને સંબંધિત આદેશોને રદ કર્યા.
અર્થાત્, આશરે ₹79.72 કરોડની મુખ્ય ટેક્સ ડિમાન્ડ ઉપરાંત તેની સાથે જોડાયેલા વ્યાજ અને દંડ અંગેની કાર્યવાહી પણ આ ચુકાદાથી અસરગ્રસ્ત થાય છે.
આ નિર્ણયથી ધર્મા પ્રોડક્શન્સ અને ધર્માટિક એન્ટરટેઇનમેન્ટને આ ચોક્કસ GST વિવાદમાં કાનૂની રાહત મળી છે.
શું આ ચુકાદો તમામ ફિલ્મો માટે લાગુ પડશે?
અહીં એક વાત ખાસ સમજવી જરૂરી છે. બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો ચોક્કસ કેસ અને તેમાં રહેલા કાનૂની પ્રશ્ન સાથે સંબંધિત છે.
તેનો અર્થ એવો નથી કે ફિલ્મ ઉદ્યોગના દરેક પ્રકારના વ્યવહાર પર આપમેળે એક જ GST વર્ગીકરણ લાગુ થઈ જશે. ફિલ્મના અધિકારો, કરારની શરતો, સપ્લાયની પ્રકૃતિ અને સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ પ્રમાણે કરવેરાની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.
આ કેસમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે સિનેમેટોગ્રાફિક ફિલ્મને ડિજિટલ લિંક અથવા હાર્ડ ડિસ્કથી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે એટલા માટે તેને IT સોફ્ટવેર ગણાવી શકાય કે નહીં. આ મુદ્દે હાઈકોર્ટે ટેક્સ વિભાગના અભિગમને સ્વીકાર્યો નથી.
ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે કેમ મહત્વનો છે આ નિર્ણય?
આજના સમયમાં ફિલ્મ બિઝનેસ માત્ર થિયેટર સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. એક જ ફિલ્મના થિયેટર, સેટેલાઇટ, ડિજિટલ, સ્ટ્રીમિંગ અને અન્ય પ્રકારના અધિકારો અલગ-અલગ પક્ષોને આપવામાં આવે છે.
આવી સ્થિતિમાં કૉપિરાઇટ અને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારોનું GST હેઠળ યોગ્ય વર્ગીકરણ ફિલ્મ નિર્માતાઓ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટરો બંને માટે મહત્વનું છે.
બોમ્બે હાઈકોર્ટના આ ચુકાદામાં કન્ટેન્ટની મૂળ પ્રકૃતિ અને તેને પહોંચાડવાની રીત વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યો છે. તેથી ફિલ્મ અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટના લાઇસન્સિંગ સાથે જોડાયેલા વ્યવહારોમાં કાનૂની વર્ગીકરણ કેટલું મહત્વનું છે તે પણ આ કેસથી સમજાય છે.
કરણ જોહરની કંપનીઓને મળેલી આ રાહત કોઈ ફિલ્મના કૉપિરાઇટ કે તેના વ્યવસાયિક અધિકારો અંગેનો વિવાદ નથી, પરંતુ મુખ્યત્વે GST હેઠળ ફિલ્મ કન્ટેન્ટના કાનૂની વર્ગીકરણ અંગેનો કેસ હતો.
બોમ્બે હાઈકોર્ટે 10 સપ્ટેમ્બર 2026ના પોતાના ચુકાદામાં કહ્યું કે સિનેમેટોગ્રાફિક ફિલ્મને માત્ર ડિજિટલ લિંક અથવા હાર્ડ ડિસ્ક દ્વારા આપવામાં આવે છે એટલા માટે તેને IT સોફ્ટવેર તરીકે ગણાવી શકાય નહીં. આ આધારે ધર્મા પ્રોડક્શન્સ અને ધર્માટિક એન્ટરટેઇનમેન્ટ સામેની આશરે ₹79.72 કરોડની ટેક્સ ડિમાન્ડ રદ કરવામાં આવી છે.
આ ચુકાદો કરણ જોહરની બંને કંપનીઓ માટે ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની રાહત છે, જ્યારે ફિલ્મ અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટના GST વર્ગીકરણ અંગેનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે.
