કેન્દ્રીય સેવાઓમાં ખાલી પદો અંગે ચિંતા ઘેરી બની, સામાજિક સંતુલન પર પણ ઉઠ્યા સવાલો
દેશની સર્વોચ્ચ અખિલ ભારતીય સેવાઓમાં મોટી સંખ્યામાં ખાલી પડેલા પદોએ વહીવટી માળખાની ક્ષમતા અંગે નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. સંસદમાં શેર કરવામાં આવેલા તાજા આંકડા સૂચવે છે કે વરિષ્ઠ સિવિલ સેવાઓમાં મંજૂર કરાયેલા પદોની સરખામણીએ નોંધપાત્ર અછત પ્રવર્તે છે, જ્યારે સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ અંગે પણ મિશ્ર ચિત્ર સામે આવ્યું છે.
મુખ્ય સેવાઓમાં સ્થિતિ
સરકાર દ્વારા રાજ્યસભામાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, Indian Administrative Service (IAS) ના મંજૂર પદોમાંથી લગભગ પાંચમો ભાગ ખાલી છે. તેવી જ રીતે Indian Police Service (IPS) અને Indian Forest Service (IFS) માં પણ ખાલી જગ્યાઓ નોંધાઈ છે.
જાન્યુઆરી 2024 ની સ્થિતિ મુજબ, IAS, IPS અને IFS — ત્રણેય સેવાઓમાં મંજૂર કરાયેલા અને કાર્યરત અધિકારીઓની સંખ્યા વચ્ચે મોટો તફાવત છે. આ ખાલી જગ્યાઓમાં સીધી ભરતી અને બઢતી (Promotion), બંને શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે. કાર્મિક બાબતોના પ્રભારી મંત્રી જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકાર નિયમિત ભરતી ચક્ર અને બઢતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ખાલી જગ્યાઓ ઘટાડવા પ્રયત્નશીલ છે.
સામાજિક પ્રતિનિધિત્વનું ચિત્ર
કાર્મિક અને તાલીમ વિભાગ (DoPT) ના તાજેતરના અહેવાલમાં કેન્દ્ર સરકારની નોકરીઓમાં અનામત વર્ગોની ભાગીદારીમાં સુધારો થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે:
- અન્ય પછાત વર્ગ (OBC): તેમનું પ્રતિનિધિત્વ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધીને નિર્ધારિત 27% ક્વોટાની નજીક પહોંચી ગયું છે.
- SC અને ST વર્ગ: અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિનું પ્રતિનિધિત્વ પણ તેમના અનામત ટકાવારીની આસપાસ અથવા તેનાથી થોડું વધારે નોંધાયું છે.
જોકે, અહેવાલમાં એ પણ રેખાંકિત કરવામાં આવ્યું છે કે ઉચ્ચ હોદ્દાઓ — ખાસ કરીને ગ્રુપ ‘A’ સેવાઓ — સુધી પહોંચતા આ વર્ગોની ભાગીદારી ઘટતી જણાય છે. નિષ્ણાતો તેને “ગ્લાસ સીલિંગ” અસર તરીકે જુએ છે, જ્યાં નીચલા સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ વધુ છે પરંતુ ટોચના હોદ્દાઓ પર ઓછું છે.
ઇન્ટરવ્યુ પ્રક્રિયા પર સરકારનો પક્ષ
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Union Public Service Commission (UPSC) ની સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષાના ઇન્ટરવ્યુ (સાક્ષાત્કાર) તબક્કામાં ઉમેદવારો સાથે કોઈ પ્રકારનો ભેદભાવ થતો નથી. મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, ઇન્ટરવ્યુ બોર્ડને ઉમેદવારોની કેટેગરી કે લેખિત પરીક્ષાના ગુણ જણાવવામાં આવતા નથી, જેથી નિષ્પક્ષતા જળવાઈ રહે.
ખાલી પદો ભરવા માટેના પગલાં
નિમણૂકોને વેગ આપવા માટે સરકાર વિશેષ અભિયાન ચલાવી રહી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે:
- રોજગાર મેળા: વડાપ્રધાન દ્વારા શરૂ કરાયેલા રોજગાર વિતરણ કાર્યક્રમો હેઠળ મોટા પાયે નિમણૂક પત્રો આપવામાં આવ્યા છે.
- બેકલોગ પદો: અનામત વર્ગો માટે બાકી રહેલા બેકલોગ પદો ભરવાનું અભિયાન પણ ચાલુ છે.
- પારદર્શિતા: લોક પરીક્ષા (અનુચિત સાધનો અટકાવવા) અધિનિયમ, 2024 દ્વારા ભરતી પરીક્ષાઓમાં પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરવાના પ્રયાસો કરાયા છે.
આગામી પડકાર
નિષ્ણાતો માને છે કે વહીવટી કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવા માટે ટોચની સેવાઓમાં ખાલી પદોને સમયબદ્ધ રીતે ભરવા અત્યંત આવશ્યક છે. સાથે જ, ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર સંતુલિત સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે. ભરતી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને તકોની સમાન ઉપલબ્ધતા જ વહીવટી તંત્રને વધુ અસરકારક અને સર્વસમાવેશક બનાવી શકે છે.
