IDBI બેંકમાં સરકારે હિસ્સો વેચ્યો: જાણો ૨૦૧૪થી અત્યાર સુધીમાં કઈ-કઈ સરકારી મિલકતોનું ખાનગીકરણ થયું
નરેન્દ્ર મોદી સરકાર દ્વારા દેશની વધુ એક મહત્વપૂર્ણ અને વર્ષો જૂની સરકારી મિલકત વેચવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. તાજેતરમાં બુધવારે યોજાયેલી કેબિનેટ બેઠકમાં કેન્દ્ર સરકારે આઈડીબીઆઈ બેંક (IDBI Bank) માં પોતાનો ૬૦.૭૨ ટકા હિસ્સો કેનેડાની કંપનીને રૂ. ૫૨,૮૭૮ કરોડમાં વેચવાની મંજૂરી આપી દીધી છે. ટાટા ગ્રુપને એર ઈન્ડિયા સોંપ્યા પછી સરકારનો આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ (વિનિયોગ) નો નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ પગલાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકાર જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોમાંથી પોતાની ભાગીદારી ઘટાડવાની તેની નીતિ પર ઝડપથી આગળ વધી રહી છે.
આઈડીબીઆઈ બેંક સોદાની વિગતો
આઈડીબીઆઈ બેંકના આ સોદામાં માત્ર કેન્દ્ર સરકાર જ નહીં, પરંતુ સરકારી માલિકીની ભારતીય જીવન વીમા નિગમ (LIC) પણ પોતાની ભાગીદારી વેચી રહી છે. સરકાર આ બેંકમાંથી પોતાનો ૩૦.૪૮ ટકા હિસ્સો વેચશે, જ્યારે એલઆઈસી પોતાની ૩૦.૨૪ ટકા ભાગીદારી ખાલી કરશે.
સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ (CCEA) એ ‘M/s 10955230 Canada Inc’ (જે ફેરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલ હોલ્ડિંગ્સ લિમિટેડની પેરન્ટ કંપની છે) ને વ્યૂહાત્મક ખરીદદાર તરીકે પસંદ કરી છે. આ કંપની રૂ. ૫૨,૮૭૭.૦૭ કરોડ ચુકવીને બેંકનો કુલ ૬૦.૭૨ ટકા હિસ્સો ખરીદશે.
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારામને આ સોદાને ‘વ્યૂહાત્મક ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ’ ના બદલે ‘વ્યૂહાત્મક પુનર્ગઠન’ (Strategic Restructuring) તરીકે ઓળખાવ્યું છે. તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકાર અને એલઆઈસી સંપૂર્ણપણે બેંકમાંથી બહાર નહીં નીકળે અને અમુક હિસ્સો જાળવી રાખશે. જોકે, આગામી બે વર્ષમાં એલઆઈસીનું હોલ્ડિંગ ૧૯ ટકાથી ઘટીને ૧૫ ટકા થઈ જશે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર બેંકમાં રહેલો પોતાનો બાકીનો હિસ્સો પણ ખુલ્લા બજાર (ઓપન માર્કેટ) માં વેચવાની યોજના બનાવી રહી છે.
મોદી સરકારની ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ નીતિની સફર
વર્ષ ૨૦૧૪માં સત્તામાં આવ્યા પછી મોદી સરકારે જાહેર ક્ષેત્રના એકમોમાંથી સરકારી હિસ્સો ઘટાડવા માટે એક સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કર્યો હતો. સરકારની આ નીતિના મુખ્ય તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
૨૦૧૪ થી ૨૦૧૮ ની વચ્ચે: કેન્દ્ર સરકારે વિવિધ સરકારી કંપનીઓમાંથી હિસ્સો વેચીને કુલ રૂ. ૧,૯૪,૬૪૬ કરોડ એકત્ર કર્યા હતા.
૨૦૧૭-૧૮ નું બજેટ: તત્કાલીન નાણામંત્રી અરુણ જેટલીએ બજેટ ભાષણમાં જાહેરાત કરી હતી કે સરકાર ૨૪ કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના એકમો (CPSUs) ના ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ કરશે.
૧૭ મે, ૨૦૨૦ ની જાહેરાત: કોરોના મહામારી દરમિયાન નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારામને આર્થિક સુધારાના ભાગરૂપે જાહેરાત કરી હતી કે સરકાર તમામ નોન-સ્ટ્રેટેજિક સરકારી ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણની નીતિને ઝડપથી આગળ ધપાવશે.
મોદી સરકારના મુખ્ય ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ નિર્ણયો
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરકારે દેશના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઘણા મોટા ખાનગીકરણ અને ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટના નિર્ણયો લીધા છે:
રાણી કમલાપતિ રેલવે સ્ટેશન (૨૦૧૭): ભોપાલનું આ રેલવે સ્ટેશન દેશનું પ્રથમ ખાનગી સહભાગીતા ધરાવતું મોડેલ સ્ટેશન બન્યું.
એર ઈન્ડિયા (૨૦૨૧): દાયકાઓથી ખોટમાં ચાલી રહેલી રાષ્ટ્રીય એરલાઈન એર ઈન્ડિયાને સરકારે ટાટા ગ્રુપને સોંપી દીધી.
નીલાચલ ઈસ્પાત નિગમ લિમિટેડ (૨૦૨૨): આ સરકારી સ્ટીલ કંપનીને ટાટા સ્ટીલ લોંગ પ્રોડક્ટ્સ લિમિટેડે ખરીદી લીધી.
પ્રોટીન ઈ-ગોવ ટેકનોલોજીસ: અગાઉ NSDL ઈ-ગોવ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે ઓળખાતી આ સંસ્થામાંથી પણ સરકારી હિસ્સો ઘટાડવામાં આવ્યો.
SUUTI (૨૦૨૩): યુનિટ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (SUUTI) ના સ્પેશિફાઇડ અંડરટેકિંગ હેઠળના શેર વેચવામાં આવ્યા.
બેંકોમાં હિસ્સાનું વેચાણ (૨૦૨૩): આઈડીબીઆઈ બેંક, યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયા અને સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) માં સરકારના કેટલાક ભાગનું આઈપીઓ (IPO) મારફતે વેચાણ કરવામાં આવ્યું.
આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંક (૨૦૨૪): આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંકમાં પણ સરકારી હોલ્ડિંગમાં ફેરફાર કરીને તેને સંપૂર્ણ વેચવામાં આવી.
ફેરો સ્ક્રેપ નિગમ લિમિટેડ (૨૦૨૫): આ કંપનીને જાપાનની કોનોઈકે ટ્રાન્સપોર્ટ કંપની લિમિટેડને સોંપવામાં આવી.
દુગ્દા કોલ વોશરી, બોકારો (૨૦૨૬): ભારત કોકિંગ કોલની આ મિલકત જેએસડબ્લ્યુ (JSW) સ્ટીલ દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવી.
ઇન્ડિયન મેડિસિન્સ ફાર્માસ્યુટિકલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IMPCL – ૨૦૨૬): આ સરકારી ફાર્મા કંપની સ્કાઈમેપ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઈવેટ લિમિટેડને વેચવામાં આવી.
નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE): ૧૦ જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs) નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં રહેલો પોતાનો સમગ્ર હિસ્સો આઈપીઓ દ્વારા વેચવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.
કોર્પોરેટાઇઝેશન પામેલી સંસ્થાઓ
માત્ર વેચાણ જ નહીં, પરંતુ સરકારે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓના કાર્યક્ષમ સંચાલન માટે તેમનું કોર્પોરેટાઇઝેશન (નિગમીકરણ) પણ કર્યું છે:
ઇન્ડિયન ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી (૨૦૨૧): સંરક્ષણ ઉત્પાદન કરતી ફેક્ટરીઓને સાત અલગ-અલગ સરકારી કંપનીઓમાં વિભાજિત કરીને તેમનું કોર્પોરેટાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું.
આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંક (૨૦૧૫): અગાઉના માળખામાંથી બેંકિંગ ક્ષેત્રે સ્વતંત્ર કોર્પોરેટ એકમ તરીકે સ્થાપના થઈ.
દામોદર વેલી કોર્પોરેશન (૨૦૨૪): આ ઊર્જા અને સંસાધન નિગમને વધુ વ્યાવસાયિક બનાવવા માટે જરૂરી સુધારા સાથે કોર્પોરેટ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું.
આ નિર્ણયનો આર્થિક અને રાજકીય પ્રભાવ
સરકારનું માનવું છે કે ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટથી મળતી રકમનો ઉપયોગ દેશના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોના વિકાસ માટે કરી શકાશે. બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ખાનગી મૂડી અને આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવ આવવાથી આઈડીબીઆઈ બેંકની કાર્યક્ષમતા વધશે અને ગ્રાહકોને વધુ સારી સેવાઓ મળશે.
જોકે, બીજી તરફ વિરોધ પક્ષો અને બેંક કર્મચારી સંઘો આ નીતિનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે દેશના કરદાતાઓના નાણાંથી ઊભી થયેલી સરકારી અસ્કયામતો અને બેંકો ખાનગી હાથોમાં સોંપવી યોગ્ય નથી. પરંતુ સરકારની વર્તમાન નીતિ પરથી સ્પષ્ટ દેખાય છે કે તે વ્યવસાય કરવાના બદલે ન્યૂનતમ સરકાર અને મહત્તમ શાસન (Minimum Government, Maximum Governance) ના વિઝન સાથે આગળ વધી રહી છે.
