ઘર ભાડે લેતા પહેલાં આ વાંચો: મકાનમાલિક શું કરી શકે છે અને શું ન કરી શકે? જાણી લો તમારા કાનૂની અધિકારો
ભારતના મોટા શહેરોમાં નડતી સૌથી મોટી સમસ્યાઓ પૈકીની એક એટલે વતનથી દૂર ભાડાના મકાનમાં રહેવું. શિક્ષણ હોય કે નવી નોકરી, લાખો લોકો દર વર્ષે નવું ઘર ભાડે રાખતા હોય છે. પરંતુ ઘર બદલવાની ખુશી ઘણીવાર મકાનમાલિકની અતિશય દખલગીરી, અણધાર્યા નિયમો કે મનસ્વી વર્તનને કારણે ચિંતામાં બદલાઈ જતી હોય છે. મોટાભાગે ભાડૂઆતો પોતાના કાનૂની અધિકારોથી અજાણ હોવાને કારણે આવી માનસિક તકલીફો ભોગવતા હોય છે. આવી પરિસ્થિતિઓ અને કાનૂની વિવાદોથી બચવા માટે ભાડૂઆત અને મકાનમાલિક બંને પક્ષે પોતાના હકો અને મર્યાદાઓ જાણવી અત્યંત જરૂરી છે.
મેગાસિટીઝમાં રહેતા મધ્યમવર્ગીય પરિવારો અને યુવાનો માટે ભાડાનું ઘર શોધવું એ એક મોટો પડકાર છે. ઘર મળી ગયા પછી પણ અસલી માથાકૂટ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે મકાનમાલિક વગર કારણે દખલગીરી કરવા લાગે છે. ભારતમાં પ્રોપર્ટી ભાડે આપવા અને લેવા અંગે સ્પષ્ટ કાયદાઓ હોવા છતાં, જાગૃતિના અભાવે અવારનવાર બંને પક્ષો વચ્ચે વિવાદો સર્જાય છે, જે ક્યારેક કોર્ટ-કચેરી અથવા પોલીસ સ્ટેશન સુધી પહોંચી જાય છે. આવી કોઈ પણ મુશ્કેલી, આવકવેરાની ગૂંચવણ કે લીગલ નોટિસથી બચવા માટે કાયદાકીય માળખાને સમજવું અનિવાર્ય છે.
મકાનમાલિક પાસે કયા વાજબી અધિકારો છે?
સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે મકાનમાલિક પોતાની જીવનભરની કમાણીથી વસાવેલી મિલકત કોઈ અજાણી વ્યક્તિને સોંપતો હોય છે, તેથી કાયદાએ તેને પણ પૂરતી સુરક્ષા આપી છે.
-
સમયસર ભાડું મેળવવાનો હક: મકાનમાલિકને દર મહિને નક્કી કરેલી તારીખે ભાડું મેળવવાનો સંપૂર્ણ કાનૂની અધિકાર છે. જો ભાડૂઆત સતત ભાડું ચૂકવવામાં આનાકાની કરે કે નિષ્ફળ જાય, તો મકાનમાલિક કાયદેસરની પ્રક્રિયા કરીને ઘર ખાલી કરાવી શકે છે.
-
મિલકતની જાળવણી અને નુકસાની વસૂલાત: જો ભાડૂઆત મકાનની દીવાલો, ફર્નિચર, નળ કે વીજળીના ઉપકરણોને મોટું નુકસાન પહોંચાડે, તો મકાનમાલિક તે સમારકામનો ખર્ચ ભાડૂઆત પાસેથી વસૂલી શકે છે અથવા તેની જમા કરાયેલી સિક્યોરિટી ડિપોઝિટમાંથી રકમ કાપી શકે છે.
-
વપરાશની મર્યાદા નક્કી કરવી: મકાનમાલિક ભાડા કરાર (Rent Agreement) માં સ્પષ્ટ લખી શકે છે કે મકાનનો ઉપયોગ માત્ર રહેણાંક હેતુ માટે જ થશે. ભાડૂઆત ત્યાં કોઈ વ્યાપારી પ્રવૃત્તિ, ઓફિસ કે ગેરકાયદેસર ધંધો શરૂ કરી શકતો નથી. ઉપરાંત, ૧૧ મહિનાનો કરાર પૂરો થયા પછી મકાનમાલિક નિયમ મુજબ ભાડામાં વાજબી વધારો કરવાની અથવા નવો કરાર કરવાની માંગ કરી શકે છે.
મકાનમાલિક કઈ વસ્તુઓ બિલકુલ ન કરી શકે?
ઘણા મકાનમાલિકો એવા ભ્રમમાં રહે છે કે પ્રોપર્ટી તેમની હોવાથી તેઓ ગમે ત્યારે ગમે તે કરી શકે છે. પરંતુ કાયદો ભાડૂઆતના આત્મસન્માન અને પ્રાઇવસીનું પણ એટલું જ રક્ષણ કરે છે.
-
મરજી પડે ત્યારે ઘરમાં ઘૂસી જવું: ભલે મકાન માલિકનું હોય, પણ એકવાર ભાડે આપ્યા પછી ભાડૂઆતની મંજૂરી વિના કે પૂર્વ સૂચના આપ્યા વિના મકાનમાલિક ઘરમાં પ્રવેશી શકતો નથી. તેણે ભાડૂઆતની ગોપનીયતાનો આદર કરવો જ પડે. ઘરનું નિરીક્ષણ કરવું હોય તો પણ પહેલાં ફોન કરીને સમય લેવો પડે છે.
-
અચાનક ઘર ખાલી કરાવવા દબાણ કરવું: કરારના સમયગાળા દરમિયાન (જેમ કે ૧૧ મહિના) કોઈ પણ માન્ય કાનૂની કારણ વગર કે અગાઉથી નોટિસ આપ્યા વિના મકાનમાલિક ભાડૂઆતને અચાનક સામાન બાંધી લેવા દબાણ કરી શકતો નથી. વિવાદ ગમે તેટલો મોટો હોય, મકાનમાલિક રાતોરાત ઘરના તાળા બદલી શકતો નથી કે ભાડૂઆતનો સામાન બહાર ફેંકી શકતો નથી.
-
મૂળભૂત સુવિધાઓ બંધ કરવી: આ સૌથી મહત્વનો નિયમ છે. જો મકાનમાલિક અને ભાડૂઆત વચ્ચે ભાડાની રકમ કે અન્ય બાબતે ઝઘડો થાય, તો પણ કાયદા અનુસાર મકાનમાલિક ઘરનું પાણી, વીજળી કનેક્શન કે લિફ્ટ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ બંધ કરી શકતો નથી. આવું કરવું એ સદંતર ગેરકાયદેસર છે અને તેના માટે મકાનમાલિક સામે કડક કાનૂની પગલાં લઈ શકાય છે.
-
મનસ્વી રીતે ભાડું વધારવું: કરારની મુદત ચાલુ હોય તે દરમિયાન વચગાળામાં મકાનમાલિક પોતાની ઈચ્છા મુજબ ભાડું વધારી શકતો નથી. જો કરારમાં વાર્ષિક ૧૦ ટકાનો વધારો નક્કી થયો હોય, તો સમય પૂરો થયા પછી જ એટલો વધારો લાગુ કરી શકાય, તેનાથી વધુ કે તે સમય પહેલાં નહીં.
ભાડૂઆતે પોતાની સુરક્ષા માટે શું કરવું જોઈએ?
આવી તમામ માનસિક અને આર્થિક મુશ્કેલીઓથી બચવાનો એકમાત્ર અને રામબાણ ઈલાજ છે – એક મજબૂત અને સ્પષ્ટ ‘લેખિત ભાડા કરાર’. મકાન ભાડે રાખતી વખતે ક્યારેય મૌખિક વાતો પર ભરોસો ન કરો. પાણી અને વીજળીનું બિલ કોણ ભરશે, સોસાયટીનો માસિક મેઇન્ટેનન્સ ખર્ચ કોના શિરે રહેશે, અને જ્યારે તમે ઘર ખાલી કરશો ત્યારે સિક્યોરિટી ડિપોઝિટની રકમ કેટલા દિવસમાં પરત મળશે, આ તમામ બાબતો રેન્ટ એગ્રીમેન્ટમાં સ્પષ્ટ અક્ષરોમાં લખાવવી જોઈએ.
આ ઉપરાંત, ભવિષ્યમાં કોઈ પણ કાનૂની નોટિસ કે ટેક્સની ઝંઝટ ન થાય તે માટે ભાડાની રકમ અને ડિપોઝિટ હંમેશાં બેંક ટ્રાન્સફર, યુપીઆઈ અથવા ચેક દ્વારા જ ચૂકવો. રોકડા વ્યવહારોના કોઈ પુરાવા રહેતા નથી, જ્યારે ઓનલાઇન ટ્રાન્ઝેક્શન કાયદાકીય રીતે પાકો રેકોર્ડ ગણાય છે. સજાગ રહો, દરેક વ્યવહાર લેખિતમાં રાખો અને પોતાના હકો જાણીને જ નવા ઘરમાં ગૃહપ્રવેશ કરો.
