ભારતમાં નાગરિકતાના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર: સગીર બાળકો અને OCI કાર્ડ ધારકો માટે નવા નિયમો
ભારત સરકારના કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે તાજેતરમાં નાગરિકતા નિયમો, 2009માં મહત્વપૂર્ણ સુધારા જાહેર કર્યા છે. ‘નાગરિકતા (સુધારા) નિયમો, 2026’ તરીકે ઓળખાતા આ નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ પ્રક્રિયાઓને વધુ પારદર્શક, ડિજિટલ અને સુરક્ષિત બનાવવાનો છે. આ ફેરફારોની સીધી અસર લાખો પ્રવાસી ભારતીયો (NRIs) અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિઓ (PIOs) પર પડશે.
પ્રક્રિયાનું સંપૂર્ણ ડિજિટાઈઝેશન: હવે બધું જ ઓનલાઈન
નવા સુધારા મુજબ, OCI કાર્ડ માટેની અરજી પ્રક્રિયા હવે સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ કરી દેવામાં આવી છે. અત્યાર સુધી જે કામગીરી માટે સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા પડતા હતા અથવા લાંબી કાગળની કાર્યવાહી કરવી પડતી હતી, તે હવે ઓનલાઈન પોર્ટલ દ્વારા પૂર્ણ કરી શકાશે. આ ઉપરાંત, જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની OCI નાગરિકતા છોડવા માંગતી હોય, તો તેના માટેની જાહેરાત પણ હવે ઓનલાઈન જ કરવાની રહેશે.
સગીર બાળકો માટે કડક નિયમ: ડ્યુઅલ પાસપોર્ટ પર પ્રતિબંધ
ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા ગેઝેટ નોટિફિકેશનમાં બાળકો માટે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. નવા નિયમ મુજબ, કોઈપણ સગીર બાળક એક જ સમયે ભારતીય પાસપોર્ટ અને અન્ય કોઈ દેશનો પાસપોર્ટ ધરાવી શકશે નહીં. ભારત બેવડી નાગરિકતાની મંજૂરી આપતું નથી, અને આ સુધારા દ્વારા બાળકોના કિસ્સામાં પણ આ નિયમનો કડક અમલ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે. જો કોઈ બાળક વિદેશી પાસપોર્ટ મેળવે છે, તો તેણે તરત જ ભારતીય પાસપોર્ટ સરેન્ડર કરવો પડશે.
ઈ-ઓસીઆઈ (e-OCI) ની શરૂઆત અને ભૌતિક કાર્ડની જરૂરિયાત
સરકારે હવે ‘ઈ-ઓસીઆઈ’ (e-OCI) વ્યવસ્થા રજૂ કરી છે. આ એક ક્રાંતિકારી પગલું છે જે અંતર્ગત:
આવેદકોને હવે ફિઝિકલ કાર્ડની સાથે ડિજિટલ ઓસીઆઈ રજીસ્ટ્રેશનની સુવિધા મળશે.
દસ્તાવેજોની ડુપ્લિકેટ નકલો જમા કરાવવાની જૂની અને કંટાળાજનક અનિવાર્યતા હવે નાબૂદ કરવામાં આવી છે.
જો સરકાર કોઈ કારણસર OCI દરજ્જો રદ કરે છે, તો ડિજિટલ રેકોર્ડમાં પણ તેને તરત જ ‘કેન્સલ’ તરીકે અપડેટ કરી દેવામાં આવશે.
કાર્ડ પરત કરવાની અનિવાર્યતા
નવા નિયમો હેઠળ, જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની OCI નાગરિકતા સ્વેચ્છાએ છોડે છે અથવા જો સરકાર દ્વારા તેને રદ કરવામાં આવે છે, તો મૂળ કાર્ડ જમા કરાવવું ફરજિયાત છે. વ્યક્તિએ પોતાનું કાર્ડ નજીકના ભારતીય મિશન (એમ્બેસી), હાઈ કમિશન અથવા ફોરેન રીજનલ રજીસ્ટ્રેશન ઓફિસર (FRRO) પાસે જમા કરાવવાનું રહેશે. જો કાર્ડ પરત કરવામાં નહીં આવે, તો પણ સરકાર તેને તેના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં રદ ગણશે.
અપીલ અને સમીક્ષાનો નવો અધિકાર
ઘણીવાર ટેકનિકલ કારણોસર OCI અથવા નાગરિકતાની અરજીઓ ફગાવી દેવામાં આવતી હોય છે. અગાઉ આ પ્રક્રિયામાં પારદર્શકતાનો અભાવ હતો, પરંતુ હવે નવા નિયમોમાં અરજદારને સુરક્ષા કવચ આપવામાં આવ્યું છે:
જો કોઈની અરજી રદ થાય છે, તો તે નિર્ણયને પડકારવાનો અરજદારને અધિકાર રહેશે.
આવી અરજીઓની સમીક્ષા હવે એ જ અધિકારી નહીં કરે જેણે નિર્ણય લીધો હતો, પરંતુ તેનાથી ‘એક સ્તર ઉપરના સત્તાધિકારી’ દ્વારા કરવામાં આવશે. આનાથી નિર્ણયમાં નિષ્પક્ષતા જળવાઈ રહેશે.
OCI યોજનાની પાત્રતા અને ઈતિહાસ
ભારત સરકારે 2005માં નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955માં સુધારો કરીને OCI યોજના શરૂ કરી હતી. આ યોજનાનો લાભ તે વ્યક્તિઓને મળે છે જેઓ:
26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ અથવા ત્યારબાદ ભારતના નાગરિક રહ્યા હોય.
તે સમયે ભારતની નાગરિકતા મેળવવા માટે પાત્ર હોય.
ભારતીય નાગરિકના સંતાન અથવા પૌત્ર-પૌત્રી હોય.
કોણ પાત્ર નથી?
નિયમો મુજબ, જે વ્યક્તિ ક્યારેય પાકિસ્તાન કે બાંગ્લાદેશની નાગરિક રહી હોય અથવા જેના માતા-પિતા, દાદા-દાદી કે પરદાદા-પરદાદી પાકિસ્તાન અથવા બાંગ્લાદેશના નાગરિક રહ્યા હોય, તેઓ OCI કાર્ડ મેળવવા માટે પાત્ર નથી.
