ફોરેક્સ રિઝર્વમાં નજીવી ઘટ: 723.608 અબજ ડોલર સાથે ભારત હજુ પણ વૈશ્વિક લીડર.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) એક સુરક્ષા કવચ સમાન છે. તાજેતરમાં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, 20 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં 2.11 અબજ ડોલરનો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઘટાડા સાથે હવે કુલ ભંડાર 723.608 અબજ ડોલર પર આવી ગયો છે. જોકે, આ આંકડો ચિંતાજનક નથી, કારણ કે ભારતનું ફોરેક્સ રિઝર્વ હજુ પણ ઐતિહાસિક રીતે ખૂબ જ ઊંચા અને મજબૂત સ્તર પર જળવાયેલું છે.
વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં વધઘટ પાછળના મુખ્ય કારણો
વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં આવો ફેરફાર થવો એ આર્થિક ચક્રનો એક સામાન્ય ભાગ છે. 13 ફેબ્રુઆરીના સપ્તાહમાં ભારતે 725.727 અબજ ડોલરની સર્વકાલીન ઉચ્ચતમ સપાટી (All-Time High) હાંસલ કરી હતી, જે દરમિયાન એક જ સપ્તાહમાં 8.66 અબજ ડોલરનો જંગી ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. તેની સરખામણીમાં હાલનો 2.11 અબજ ડોલરનો ઘટાડો એ માત્ર ‘પ્રોફિટ બુકિંગ’ અથવા ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફાર જેવો મામૂલી ઘટાડો ગણી શકાય.
ભંડારમાં ઘટાડા પાછળનું એક મુખ્ય કારણ વિદેશી મુદ્રા અસ્કયામતો (Foreign Currency Assets – FCA) માં ઘટાડો હોઈ શકે છે. જ્યારે ડોલરના મુકાબલે યુરો, પાઉન્ડ કે યેન જેવા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ચલણોના મૂલ્યમાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે ડોલરમાં મપાયેલું ભારતનું રિઝર્વ આપોઆપ ઓછું દેખાય છે. આ ઉપરાંત, સ્થાનિક ચલણ એટલે કે રૂપિયાને સ્થિર રાખવા માટે RBI ઘણીવાર બજારમાં ડોલર વેચે છે, જેના કારણે પણ ભંડારમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળે છે.
આર્થિક સ્થિરતા માટે મજબૂત રિઝર્વનું મહત્વ
ભલે ભંડારમાં થોડો ઘટાડો થયો હોય, પરંતુ 723 અબજ ડોલરથી વધુનું રિઝર્વ ભારતને વિશ્વની અગ્રણી અર્થવ્યવસ્થાઓની હરોળમાં રાખે છે. આ ભંડાર ભારતને આયાત બિલ (ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલ) ચૂકવવામાં અને વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ સામે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આટલું વિશાળ ભંડાર આગામી એક વર્ષ કે તેથી વધુ સમયની આયાતને કવર કરવા માટે પૂરતું છે.
ભારતની આર્થિક સ્થિતિ હાલમાં ખૂબ જ સ્થિર માનવામાં આવે છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI) નો ભારતીય શેરબજારમાં ભરોસો અને વધતી જતી નિકાસને કારણે વિદેશી હૂંડિયામણનો પ્રવાહ સતત ચાલુ રહે છે. જાન્યુઆરી 2026 માં પણ ભારતે 723.774 અબજ ડોલરનો રેકોર્ડ નોંધાવ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે 2026 ના શરૂઆતના મહિનાઓ ભારત માટે આર્થિક રીતે ખૂબ જ ફળદાયી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ અને ભારતની સ્થિતિ
વૈશ્વિક સ્તરે ચીન અને જાપાન જેવા દેશો પછી ભારત સૌથી વધુ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ધરાવતા દેશોમાં સામેલ છે. જ્યારે અમેરિકા કે યુરોપમાં વ્યાજ દરોમાં ફેરફાર થાય છે, ત્યારે તેની અસર વિકાસશીલ દેશોના ફોરેક્સ રિઝર્વ પર પડે છે. પરંતુ ભારતે પોતાની નાણાકીય નીતિઓ દ્વારા આ અસરોને ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક નિયંત્રિત કરી છે.
આગામી સમયમાં જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ સ્થિર રહેશે અને ભારતનું નિકાસ ક્ષેત્ર મજબૂત પ્રદર્શન કરશે, તો આપણે ફરીથી 730 અબજ ડોલરની સપાટી તરફ આગળ વધતા જોઈ શકીએ છીએ. RBI ની વ્યૂહરચના હંમેશા ભંડારને માત્ર વધારવાની જ નહીં, પણ તેને સુરક્ષિત રાખવાની પણ રહી છે જેથી મુશ્કેલ સમયમાં દેશની આર્થિક સંપ્રભુતા જોખમાય નહીં.
