ભારતની દરિયાઈ તાકાતનું ભવિષ્ય: ફ્રાન્સની રફ્તાર કે જર્મનીની આધુનિક ટેકનોલોજી?
ભારતીય નૌકાદળ હાલમાં એક વ્યુહાત્મક વળાંક પર ઉભું છે, જ્યાં તેણે પોતાની દરિયાઈ સીમાઓની સુરક્ષા માટે એક મોટો નિર્ણય લેવાનો છે. નૌકાદળ સામે મુખ્ય વિકલ્પ ત્રણ વધારાની ફ્રેન્ચ સ્કોર્પિન (Scorpene) સબમરીનનો ઓર્ડર આપવો અથવા જર્મન ટેકનોલોજી ધરાવતી છ અદ્યતન પી-75(આઈ) (Project-75I) સબમરીન માટે 8 અબજ ડોલર (લગભગ ₹70,000 કરોડ) ના સોદાને આગળ વધારવો તે છે. આ નિર્ણય એવા સમયે લેવાનો છે જ્યારે ચીન અને પાકિસ્તાનની વધતી જતી નૌકાદળની તાકાત ભારત માટે મોટો પડકાર બની ગઈ છે.
ચીન અને પાકિસ્તાનનો પડકાર અને ભારતનો ઘટતો કાફલો
ભારતની ચિંતાનું મુખ્ય કારણ તેનો જૂનો થઈ રહેલો સબમરીન કાફલો છે. વર્તમાનમાં ભારત પાસે અંદાજે 16-17 પરંપરાગત સબમરીન છે, જેમાંથી 10 સબમરીન 30 વર્ષથી વધુ જૂની છે. તેનાથી વિપરીત, ચીન પાસે વિશ્વનું સૌથી મોટું નૌકાદળ છે જેમાં લગભગ 70 સબમરીનનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન પણ ચીનની મદદથી પોતાની તાકાત વધારી રહ્યું છે અને તેને 2030ના મધ્ય સુધીમાં આઠ નવી ‘હંગોર-ક્લાસ’ સબમરીન મળવાની અપેક્ષા છે.
ફ્રેન્ચ સ્કોર્પિન: ભરોસો અને ઝડપી ડિલિવરી
ફ્રાન્સના ‘નેવલ ગ્રુપ’ સાથે મઝગાંવ ડોક શિપબિલ્ડર્સ લિમિટેડ (MDL) અગાઉ જ છ કલવરી-ક્લાસ (સ્કોર્પિન) સબમરીન બનાવી ચૂક્યું છે. વધારાની ત્રણ સબમરીન માટેના મુખ્ય તર્ક નીચે મુજબ છે:
- ઝડપી ડિલિવરી: સંરક્ષણ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, કરાર પર હસ્તાક્ષર થયાના છ વર્ષની અંદર આ સબમરીન મળી શકે છે.
- રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમની 2023ની ફ્રાન્સ મુલાકાત દરમિયાન આ ત્રણ સબમરીનના નિર્માણની જાહેરાત કરી હતી.
- પરખાયેલ સાથી: ફ્રાન્સને એક એવો વ્યુહાત્મક ભાગીદાર માનવામાં આવે છે જેણે પ્રતિબંધોના સમયે પણ ભારતનો સાથ આપ્યો હતો.
જર્મન ટાઇપ 214: ટેકનોલોજી અને મારક ક્ષમતા
જર્મનીની ‘થિસેનક્રુપ મરીન સિસ્ટમ્સ’ (TKMS) સાથે Project-75(I) હેઠળ છ સબમરીનનું નિર્માણ પ્રસ્તાવિત છે. તેની વિશેષતાઓ ભારત માટે ‘ગેમ-ચેન્જર’ સાબિત થઈ શકે છે:
- AIP ટેકનોલોજી: તેમાં સમુદ્રમાં પરખાયેલી ‘એર-ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પ્રોપલ્શન’ (AIP) સિસ્ટમ છે, જે સબમરીનને સપાટી પર આવ્યા વગર બે અઠવાડિયા સુધી પાણીની અંદર રહેવાની ક્ષમતા આપે છે.
- વધુ સારા હથિયારો: આ સબમરીન કદમાં મોટી છે અને લેન્ડ-એટેક ક્રૂઝ મિસાઇલો લઈ જવા માટે સક્ષમ છે.
- ટેકનોલોજીનું હસ્તાંતરણ: આ સોદામાં સંપૂર્ણ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (ToT) સામેલ છે, જેનાથી ભારત ભવિષ્યમાં સબમરીનની ડિઝાઇન પોતે તૈયાર કરવામાં સક્ષમ બનશે.
આગામી રાજદ્વારી હલચલ
જર્મની સાથેના આ સોદાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે જર્મન ચાન્સેલર ફ્રેડરિક મર્ઝ (Friedrich Merz) ની જાન્યુઆરી 2026 ના મધ્યમાં થનારી ભારત મુલાકાત અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. જોકે આ મુલાકાત દરમિયાન સત્તાવાર કરાર પર હસ્તાક્ષર થવાની શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ તે બંને દેશો વચ્ચેના ગાઢ સંરક્ષણ સંબંધોનો સંકેત છે.
‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને આત્મનિર્ભરતા
બંને પ્રોજેક્ટ્સમાં મઝગાંવ ડોક (MDL) મુખ્ય નિર્માણ કેન્દ્ર હશે, જે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાનને મજબૂતી આપશે. TKMS એ અગાઉથી જ ભારતીય કંપનીઓ જેવી કે VEM ટેકનોલોજીસ (ટોર્પિડો માટે) અને CFF ફ્લૂઈડ કંટ્રોલ (સોનાર સિસ્ટમ માટે) સાથે ભાગીદારી કરી છે.
ભારતનો નિર્ણય માત્ર એક મશીન પસંદ કરવા જેવો નથી; તે ફ્રેન્ચ પરિચિતતા અને ઝડપ વિરુદ્ધ જર્મન તકનીકી શ્રેષ્ઠતા અને લાંબા ગાળાના વ્યુહાત્મક લાભ વચ્ચેની પસંદગી છે. આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં હિંદ મહાસાગરમાં ભારતના વર્ચસ્વને નિર્ધારિત કરશે.
