ભારત-નેપાળ વચ્ચે હવે ‘ચા’ બની વિવાદનું કારણ: ભારતીય કડકાઈ બાદ શરૂ થઈ નવી “ચાયની જંગ”
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સરહદી વિવાદો અને રાજકીય ખેંચતાણ બાદ હવે એક નવો વિવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. આ વખતે વિવાદ કોઈ જમીન કે નદીના પાણીને લઈને નહીં, પરંતુ બંને દેશોના લોકોના સવારના ગરમાગરમ કપમાં પીવાતી ‘ચા’ ને લઈને શરૂ થયો છે. નેપાળનો આરોપ છે કે ભારત સરકાર જાણીજોઈને નેપાળી ચાના આયાત પર પ્રતિબંધો અને કડકાઈ વધારી રહી છે. જ્યારે ભારતનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત ભારતની ‘દાર્જિલિંગ ચા’ (Darjeeling Tea) ના બ્રાન્ડ નામ, ગુણવત્તા અને અસ્તિત્વની રક્ષા કરવી દેશના હિત માટે અનિવાર્ય છે. રાજદ્વારી ગલિયારાઓમાં હવે આ સમગ્ર વિવાદને બંને દેશો વચ્ચેની “ચાય કી જંગ” તરીકે ઓળખવામાં આવી રહ્યો છે.
શું છે આખો મામલો અને વિવાદનું મૂળ?
નેપાળ મોટા પાયે ‘ઓર્થોડોક્સ ચા’ (Orthodox Tea – પરંપરાગત પદ્ધતિથી તૈયાર થતી પ્રીમિયમ ચા) નું ઉત્પાદન કરે છે અને તેનો મોટો હિસ્સો ભારત નિકાસ કરે છે. નેપાળની ચાના મુખ્ય બજારો અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રો ભારત સરહદે આવેલા ઝાપા અને ઈલામ જિલ્લાઓમાં છે. નેપાળી ચા ઉદ્યોગના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, નેપાળમાં ઉત્પાદિત થતી ચાનો આશરે 80 ટકા હિસ્સો ભારતીય બજારોમાં વેચાય છે. નેપાળ દર વર્ષે લગભગ 10 મિલિયન કિલોગ્રામ (1 કરોડ કિલો) ચા ભારત મોકલે છે.
પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે નેપાળી ચાના ભારતમાં પ્રવેશ પરના નિયમો અને લેબોરેટરી ટેસ્ટિંગ પ્રક્રિયા અત્યંત કડક બનાવી દીધી છે. એપ્રિલ 2024 માં ભારતીય સત્તાવાળાઓએ નેપાળી ચાના 100 ટકા સેમ્પલનું ટેસ્ટિંગ ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. એટલે કે, નેપાળથી આવતી ચાના દરેક કન્ટેનર અથવા ખેપની સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક તપાસ થાય અને ગ્રીન સિગ્નલ મળે, ત્યાર બાદ જ તેને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશ આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મે 2026 થી કેટલાક નવા નિયમો અને ગુણવત્તાના માપદંડો પણ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.
આ બાબતે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ પણ કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે નેપાળથી કોઈપણ જાતના આયાત શુલ્ક (ટેક્સ) વગર ભારતમાં ઘૂસી રહેલી ચાને કારણે પશ્ચિમ બંગાળની સ્થાનિક ‘દાર્જિલિંગ બ્રાન્ડ’ ને મોટું આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તેમણે કેન્દ્ર સરકાર પાસે માંગ કરી હતી કે નેપાળી ચાને ભારત-નેપાળ સંધિ હેઠળ મળેલી કરમુક્તિ પાછી ખેંચી લેવામાં આવે.
‘દાર્જિલિંગ ચા’ નું નામ અને બ્રાન્ડ પ્રોટેક્શન
દાર્જિલિંગ ચા વિશ્વની સૌથી પ્રખ્યાત અને મોંઘી ચામાં ગણાય છે. તેની આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ અને બ્રાન્ડ વેલ્યુ ખૂબ જ ઊંચી છે અને તેને ભારતમાં જીઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન (GI Tag) નું કાનૂની રક્ષણ પણ મળેલું છે. ભારતના ચા ઉત્પાદકો અને ચા બોર્ડનો આરોપ છે કે કેટલાક વેપારીઓ અને નિકાસકારો સસ્તી નેપાળી ચાને ભારતમાં લાવીને તેને મોંઘી ‘દાર્જિલિંગ ચા’ ના નામે વૈશ્વિક બજારમાં ભેળસેળ કરીને વેચી રહ્યા છે. આ ખોટા માર્કેટિંગને કારણે અસલી દાર્જિલિંગ ચાની ગુણવત્તા બદનામ થઈ રહી છે અને તેની બ્રાન્ડ વેલ્યુ નબળી પડી રહી છે. આ ભ્રષ્ટાચારને રોકવા માટે ભારત સરકારે કડક ટેસ્ટિંગ પ્રોટોકોલ લાગુ કર્યો છે.
બીજી તરફ, નેપાળના ચા ઉદ્યોગપતિઓ અને સરકારી અધિકારીઓ ભારતના આ પગલાંને “વ્યાપારી અને રાજકીય દબાણ” ગણાવી રહ્યા છે. તેમનો આક્ષેપ છે કે ભારતીય કસ્ટમ અધિકારીઓ જાણીજોઈને બોર્ડર પર નેપાળી ટ્રકોને અટકાવી રાખે છે. વારંવાર લેબ ટેસ્ટિંગના નામે દિવસો સુધી ચાના જથ્થાને સરહદ પર સડવા દેવામાં આવે છે, જેનાથી ચાની ગુણવત્તા બગડે છે અને વેપાર પ્રભાવિત થાય છે. નેપાળનું કહેવું છે કે ભારતનું આ વલણ બંને દેશો વચ્ચે થયેલી મુક્ત વ્યાપાર સંધિ (Indo-Nepal Trade Treaty) ની ભાવના વિરુદ્ધ છે.
નેપાળના જાણીતા ચા ઉદ્યોગપતિ ઉદય ચપાગાઈંનું કહેવું છે કે જો ભારતને ખરેખર ચાની ગુણવત્તાની ચિંતા હોત, તો તેમણે બોર્ડર પર જ અત્યાધુનિક લેબોરેટરીઓ બનાવી દીધી હોત જેથી થોડા કલાકોમાં ટેસ્ટિંગ પૂરું થઈ શકે. તેમના મતે ભારતનો અસલી હેતુ ગુણવત્તા સુધારવાનો નથી, પરંતુ ભારતીય બજારમાં નેપાળી ચાની સસ્તી અને મજબૂત હરીફાઈ (કોમ્પિટિશન) ને અટકાવવાનો છે.
અસલી લડાઈ ગ્લોબલ માર્કેટ શેરની છે
નેપાળ ટી પ્રોડ્યુસર્સ એસોસિએશનના નેતાઓ અને આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ વિવાદ ગુણવત્તાનો નથી, પરંતુ બજાર હિસ્સા (Market Share) નો છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભૌગોલિક મર્યાદાઓને કારણે દાર્જિલિંગમાં ચાનું ઉત્પાદન મર્યાદિત છે જ્યારે તેની વૈશ્વિક માંગ ખૂબ જ વધારે છે. તેની સામે નેપાળની ઓર્થોડોક્સ ચા સ્વાદમાં દાર્જિલિંગ ચા જેવી જ છે, પરંતુ ઉત્પાદન વધુ હોવાને કારણે તે સસ્તી છે.
આવી સ્થિતિમાં, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં નેપાળી ચા ખૂબ જ ઝડપથી પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહી છે. નેપાળી ક્ષેત્રનું માનવું છે કે ભારતને એવો ડર સતાવી રહ્યો છે કે જો નેપાળી ચા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની સ્વતંત્ર બ્રાન્ડ તરીકે સ્થાપિત થઈ જશે, તો દાર્જિલિંગ ચાનું વૈશ્વિક એકાધિકાર (મોનોપોલી) અને બજાર નબળું પડી જશે.
ભારત પર નેપાળની મોટી આર્થિક નિર્ભરતા
નેપાળનો ચા ઉદ્યોગ સંપૂર્ણપણે ભારત પર આશ્રિત છે. નેપાળના ‘નેશનલ ટી એન્ડ કોફી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ’ ના રિપોર્ટ અનુસાર:
નેપાળ દર વર્ષે અંદાજે 27.5 મિલિયન કિલોગ્રામ (2.75 કરોડ કિલો) ચાનું ઉત્પાદન કરે છે.
નેપાળમાં લગભગ 20,000 હેક્ટર જમીન પર ચાના બગીચાઓ આવેલા છે.
આ ઉદ્યોગ નેપાળના આશરે 60,000 થી વધુ સ્થાનિક લોકોને સીધી કે પરોક્ષ રોજગારી પૂરી પાડે છે.
નેપાળ પાસે પોતાની ચાને સીધી ત્રીજા દેશોમાં નિકાસ કરવા માટે કોઈ મોટું દરિયાઈ બંદર કે વૈશ્વિક માર્કેટિંગ નેટવર્ક નથી. તેઓ ભારતના કોલકાતા બંદર અને ભારતીય વેપારીઓ દ્વારા જ વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચે છે. તેથી ભારત દ્વારા લાદવામાં આવેલા કોઈપણ પ્રતિબંધો અથવા કડકાઈ નેપાળના હજારો નાના ખેડૂતો, મજૂરો અને નિકાસકારોની રોજીરોટી માટે મોટો ખતરો બની ગયા છે.
