ભારત-નોર્વે સંબંધોનો નવો સૂર્યોદય: ‘ગ્રીન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ સાથે વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા સંકલ્પબદ્ધ
વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં જ્યારે ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા અને આર્થિક અનિશ્ચિતતાનો માહોલ છે, ત્યારે ભારત અને નોર્વેએ પોતાના સંબંધોને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જઈને વિશ્વને શાંતિ અને ટકાઉ વિકાસનો મજબૂત સંદેશ આપ્યો છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની નોર્વેની ઐતિહાસિક મુલાકાત દરમિયાન, બંને દેશોએ પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને ‘ગ્રીન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ (Green Strategic Partnership) માં અપગ્રેડ કર્યા છે. ચાર દાયકા કરતાં પણ વધુ સમયગાળા પછી કોઈ ભારતીય વડા પ્રધાનની આ પ્રથમ નોર્વે મુલાકાત છે, જે આ પ્રવાસના રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.
સરકારી ગેસ્ટ હાઉસમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને નોર્વેના વડા પ્રધાન જોનાસ ગાહર સ્ટોરે વચ્ચે યોજાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં વેપાર, રોકાણ, સંશોધન, સ્વચ્છ ઊર્જા અને તકનીકી સહયોગ જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ વિષયો પર વિગતવાર ચર્ચા થઈ હતી. આ બેઠક બાદ બંને દેશોએ આરોગ્ય, અવકાશ સંશોધન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલાઇઝેશન જેવા ચાવીરૂપ ક્ષેત્રોમાં અનેક મહત્વના કરારો (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
અસ્થિરતાના યુગમાં વિશ્વાસ આધારિત સંબંધોનું મહત્વ
સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા વડા પ્રધાન મોદીએ હિન્દીમાં જણાવ્યું હતું કે, હાલમાં સમગ્ર વિશ્વ એક અત્યંત અસ્થિર અને અનિશ્ચિત સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. પછી તે યુક્રેનનું યુદ્ધ હોય કે પશ્ચિમ એશિયાનો સંઘર્ષ, દુનિયાના ઘણા ભાગો હિંસા અને તણાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. આવા મુશ્કેલ સમયમાં, ભારત અને યુરોપના સંબંધો એક નવા ‘સુવર્ણ યુગ’માં પ્રવેશી રહ્યા છે. પ્રધાનમંત્રીએ મુશ્કેલ સમયમાં ભારત સાથે અડીખમ ઊભા રહેવા બદલ નોર્વેનો આભાર પણ માન્યો હતો. તેમણે ભૂતકાળના આતંકવાદી હુમલાઓનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે, નોર્વેએ હંમેશા આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં ભારત પ્રત્યે સાચી મિત્રતા અને એકતા દર્શાવી છે.
નોર્વેના વડા પ્રધાન જોનાસ ગાહર સ્ટોરે પણ આ વાતોને સમર્થન આપતા જણાવ્યું હતું કે, આજના સમયમાં લોકશાહી દેશોએ વધુ સંગઠિત થવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને એવા તત્વો સામે જેઓ રાજદ્વારી સંબંધો, વેપાર અને તકનીકીનો ઉપયોગ ‘શસ્ત્ર’ તરીકે કરે છે. વધતા જતા સંરક્ષણવાદ અને તંગ ભૌગોલિક-રાજકીય ગતિશીલતા વચ્ચે નિયમ-આધારિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થા જાળવી રાખવી એ સમયની માંગ છે. તેમણે અમેરિકાની તાજેતરની વેપાર અને ટેરિફ નીતિઓ તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું કે, આવા નિર્ણયોથી સર્જાતી આર્થિક અશાંતિ સામે બંને દેશોનું સાથે ઊભા રહેવું પ્રશંસનીય છે.
‘ગ્રીન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ અને સ્વચ્છ ઊર્જાનો નવો આયામ
આ મુલાકાતનું સૌથી મોટું અને દૂરગામી પરિણામ ‘ગ્રીન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ની જાહેરાત છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં ડેનમાર્ક સાથે આવા જ એક કરાર કર્યા પછી, ભારત માટે કોઈ દેશ સાથે આ બીજી ગ્રીન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી છે. નોર્વે ગ્રીન ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણ અનુકૂળ સંસાધનોમાં વિશ્વભરમાં અગ્રેસર માનવામાં આવે છે.
બંને નેતાઓએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે આ ભાગીદારી પર્યાવરણીય પરિવર્તનની અસરોને નાથવા માટે ટેકનોલોજી અને સંશોધનમાં ગાઢ સહયોગ આપશે. પીએમ મોદીએ જણાવ્યું હતું કે, આ નવી વ્યવસ્થા બંને દેશોની ખાનગી અને સરકારી કંપનીઓને સ્વચ્છ ઊર્જા (Clean Energy) અને ગ્રીન શિપિંગમાં વૈશ્વિક કક્ષાના ઉકેલો શોધવામાં મદદ કરશે. આ જોડાણ વાસ્તવમાં ભારતના વિશાળ સ્કેલ, કાર્ય કરવાની ઝડપ અને યુવા પ્રતિભાને નોર્વેની અદ્યતન ટેકનોલોજી અને મજબૂત મૂડી (Capital) સાથે જોડશે. વડા પ્રધાન સ્ટોરે ઉમેર્યું કે, આ જોડાણ ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશન માટે જ્ઞાન, સંસાધનો અને વૈશ્વિક મહત્વાકાંક્ષાઓને એક નવો પાયો પૂરો પાડશે.
આરોગ્ય, અવકાશ અને ડિજિટલ ક્ષેત્રે મહત્વના કરારો
આરોગ્ય ક્ષેત્ર (Health Sector): સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ અંગેના કરાર (MoU) હેઠળ બંને દેશો ઉચ્ચ-ટેકનોલોજી આધારિત ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સેવાઓ, ડિજિટલ હેલ્થ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગ પર સાથે કામ કરશે. આ ઉપરાંત હેલ્થ ટેકનોલોજીમાં સંશોધનને વેગ અપાશે.
અવકાશ ક્ષેત્ર (Space Research): ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) અને નોર્વેજીયન સ્પેસ એજન્સી વચ્ચે થયેલા કરારથી સ્પેસ સેક્ટરમાં બંને દેશોની ક્ષમતાઓનો સંયુક્ત ઉપયોગ થઈ શકશે.
ડિજિટલ જાહેર માળખું (DPI): ભારતની ડિજિટલ ક્રાંતિ અને પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જેમ કે UPI વગેરે) ની સફળતાને આધારે ‘ડિજિટલ વિકાસ ભાગીદારી કરાર’ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશો) માં માનવ વિકાસના કાર્યો કરવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, નોર્વેની પહાડી ભૂગોળના અનુભવનો લાભ લેવા માટે ભારતમાં ટનલ બનાવવા માટેની વિશેષ સલાહકાર સેવાઓનો કરાર અને દરિયાઈ ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ (Maritime Energy) પર પણ મહત્વના દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
આર્થિક સંબંધો અને EFTA કરારનું ભવિષ્ય
વાટાઘાટોમાં આર્થિક મોરચે પણ મોટી પ્રગતિ જોવા મળી છે. ભારત અને યુરોપિયન ફ્રી ટ્રેડ એસોસિએશન (EFTA) — જેમાં નોર્વે, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, આઇસલેન્ડ અને લિક્ટેનસ્ટેઇનનો સમાવેશ થાય છે તેમની વચ્ચે ગયા વર્ષે થયેલા વેપાર અને આર્થિક ભાગીદારી કરાર (TEPA) પર ગંભીરતાથી ચર્ચા થઈ હતી. મોદીએ આ કરારને બંને પક્ષોની સમૃદ્ધિ માટેનો ‘બ્લુપ્રિન્ટ’ ગણાવ્યો હતો.
નોંધનીય છે કે આ ઐતિહાસિક વેપાર કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આગામી ૧૫ વર્ષમાં ભારતમાં $૧૦૦ બિલિયન (આશરે ૧૦૦ અબજ ડૉલર) નું વિદેશી રોકાણ આકર્ષવાનો અને અંદાજે દસ લાખ નવી નોકરીઓનું સર્જન કરવાનો છે. બંને નેતાઓએ આ કરારના વચનોને ઝડપથી જમીની હકીકતમાં બદલવા માટેની કાર્યયોજના પર સંમતિ વ્યક્ત કરી છે. આ ઉપરાંત એન્જિનિયરિંગ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), સાયબર સિક્યોરિટી અને સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમને જોડવા માટે યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચે સંશોધન વધારવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આર્કટિક સંશોધન અને દરિયાઈ સુરક્ષા
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા આર્કટિક અને ધ્રુવીય સંશોધનમાં નોર્વેના સહકારની પ્રશંસા કરી હતી. ભારત આર્કટિક ક્ષેત્રમાં ‘હિમાદ્રી’ નામના સંશોધન સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે, જેમાં નોર્વે સતત મદદ કરી રહ્યું છે.
બીજી તરફ, નોર્વેએ ભારતની આગેવાની હેઠળના ‘ઇન્ડો-પેસિફિક મહાસાગર પહેલ’ (IPOI) માં જોડાવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ નિર્ણયને આવકારતા પીએમ મોદીએ જણાવ્યું કે, ભારત અને નોર્વે બંને મજબૂત દરિયાઈ ઇતિહાસ અને ક્ષમતા ધરાવતા રાષ્ટ્રો છે. બંને દેશો સાથે મળીને બ્લુ ઇકોનોમી (દરિયાઈ અર્થતંત્ર) અને સમુદ્રી સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં સહયોગને વધુ સુદ્રઢ બનાવશે.
લોકશાહી મૂલ્યો અને મતભેદો વચ્ચેનો આદર
આ મુલાકાતની એક ખાસિયત એ રહી કે બંને નેતાઓએ પરિપક્વ રાજદ્વારી સંબંધોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. નોર્વેના વડા પ્રધાન સ્ટોરે સ્વીકાર્યું કે, બે અલગ-અલગ ભૌગોલિક સ્થિતિ ધરાવતા દેશો હોવાને કારણે તમામ વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ભારત અને નોર્વેના વિચારો હંમેશા એક સરખા ન પણ હોય. પરંતુ, બંને દેશો પરિપક્વ લોકશાહી ધરાવે છે, તેથી લોકશાહી ધોરણો અનુસાર જ આ મતભેદોને ઉકેલવામાં આવે છે. વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે એકપક્ષીય અભિગમ કે અલગતાવાદ કરતાં પરસ્પર સહકાર હંમેશા વધુ સારા પરિણામો આપે છે.
