પેટ્રો-ડીઝલની મોંઘવારીનો તોડ શોધશે પીએમ મોદીનો UAE પ્રવાસ? મધ્ય-પૂર્વના તણાવ વચ્ચે ભારતની મોટી રાજદ્વારી ચાલ
આજે સમગ્ર વિશ્વ એક મોટા ઊર્જા સંકટ (Energy Crisis) તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ઈરાન સામે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના યુદ્ધે મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) ના દરિયાઈ માર્ગો પર મોટો ખતરો ઊભો કરી દીધો છે. આ યુદ્ધના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલ સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ગઈ છે, વીમા ખર્ચ આસમાને પહોંચ્યો છે અને માલસામાનની હેરફેરમાં ભારે અનિશ્ચિતતા આવી ગઈ છે. દુનિયાભરના તેલના વેપારીઓ ચિંતામાં છે, કારણ કે આ બધાના કેન્દ્રમાં વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ રૂટ ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) આવેલો છે.
આ ભયંકર વૈશ્વિક ગતિરોધ અને તેલના વધતા ભાવો વચ્ચે, ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી શુક્રવાર, ૧૫ મેના રોજ પાંચ દેશોના મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસે રવાના થયા છે. આ પ્રવાસનું પ્રથમ અને સૌથી વ્યૂહાત્મક સ્ટોપ સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) છે. ભારતમાં પણ આ યુદ્ધની અસર દેખાવા લાગી છે અને સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ૩-૩ રૂપિયાનો વધારો કરવો પડ્યો છે. આવા જટિલ વાતાવરણમાં પીએમ મોદી અબુ ધાબીમાં રોકાશે અને UAEના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહયાન સાથે મુલાકાત કરશે. આ મુલાકાત માત્ર રાજદ્વારી નથી, પરંતુ ભારતના કરોડો નાગરિકોના ખિસ્સા અને દેશની આર્થિક સ્થિરતા સાથે સીધી જોડાયેલી છે.
હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીનું સંકટ અને દિલ્હીની ચિંતાનું કારણ
વૈશ્વિક યુદ્ધના કારણે અત્યારે હોર્મુઝનો દરિયાઈ રસ્તો લગભગ બંધ જેવો થઈ ગયો છે. નવી દિલ્હીની સાઉથ બ્લોક (વિદેશ મંત્રાલય) માં આ રસ્તાને લઈને અત્યારે સૌથી વધુ ચર્ચા થઈ રહી છે, કારણ કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૫ ટકા કરતા પણ વધુ કાચું તેલ (Crude Oil) વિદેશથી આયાત કરે છે અને તેનો મોટો હિસ્સો આ જ હોર્મુઝના માર્ગેથી આવે છે.
જો હોર્મુઝના રસ્તામાં સહેજ પણ અવરોધ આવે, તો તેની સીધી અસર ભારતના અર્થતંત્ર પર નીચે મુજબ થાય છે:
દરિયાઈ માર્ગો લાંબા થવા: યુદ્ધના કારણે જહાજોએ લાંબા રસ્તે ફરીને આવવું પડે છે, જેનાથી સમય અને ઈંધણ બંને બગડે છે.
ભાડું અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો: અશાંત વિસ્તારોમાંથી પસાર થતા કાર્ગો જહાજોનું વીમા પ્રીમિયમ અચાનક વધી જાય છે, જેથી માલસામાન વહન કરવાનો ખર્ચ (Freight Cost) મોંઘો થાય છે.
ડિલિવરીમાં વિલંબ: ભારતીય બંદરો પર કાચું તેલ સમયસર પહોંચતું નથી, જેના કારણે રિફાઇનરીઓ પર દબાણ વધે છે.
મોંઘવારીનો માર: તેલ મોંઘું થતાં જ દેશમાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘું થાય છે, જેના લીધે શાકભાજીથી લઈને તમામ જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધી જાય છે અને દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) બગડે છે.
પીએમ મોદીની અબુ ધાબી મુલાકાત: ભારતની UAE પાસે શું અપેક્ષાઓ છે?
આ મુલાકાત દરમિયાન પીએમ મોદી તેલની સપ્લાય લાઇનને સુરક્ષિત કરવા માટે મોટી વાટાઘાટો કરી શકે છે. ભારત પાસે હાલમાં ૫.૩૩ એમએમટી (Million Metric Tons) ની ક્ષમતા ધરાવતા ત્રણ વ્યૂહાત્મક ઓઇલ સ્ટોરેજ (Strategic Petroleum Reserves) છે. આ સિવાય સરકાર વધુ બે નવા સ્ટોરેજ કેન્દ્રો બનાવવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે, જેની ક્ષમતા ૬.૫ એમએમટી હશે. આ વર્તમાન સ્ટોરેજનો એક ભાગ ભારત પહેલાથી જ અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (ADNOC) ને લીઝ પર આપી ચૂક્યું છે. હવે આ મોડલને વધુ વિસ્તારવાની યોજના છે.
ઊર્જા નિષ્ણાતોના મતે, વડાપ્રધાન મોદી આ બેઠકમાં મુખ્યત્વે ચાર બાબતો પર ભાર મૂકી શકે છે:
લાંબા ગાળાના ક્રૂડ ઓઇલની ગેરંટી: વૈશ્વિક બજારમાં ભલે ગમે તેવી કટોકટી આવે, પણ ભારતને કાચા તેલનો પુરવઠો સતત મળતો રહે તેની ખાતરી.
એલએનજી (LNG) પુરવઠામાં વધારો: દેશમાં રાંધણ ગેસ (LPG) ની સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટે વધુ લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસની માંગ.
સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં ભાગીદારી: ભારતના નવા વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર વિકસાવવામાં UAE મોટા પાયે રોકાણ કરે અને ભાગીદાર બને.
સપ્લાય શરતોમાં લવચીકતા (Flexibility): જો યુદ્ધના કારણે પરંપરાગત દરિયાઈ માર્ગો સંપૂર્ણ બ્લોક થઈ જાય, તો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા અંતર્ગત તેલ પહોંચાડવાની શરતો હળવી રાખવી.
ઓપેક (OPEC) માંથી UAEનું બહાર નીકળવું: ભારત માટે આશીર્વાદ સમાન
તાજેતરમાં જ સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ઓઇલ પ્રોડ્યુસિંગ દેશોના સંગઠન ‘ઓપેક’ (OPEC) માંથી બહાર નીકળી ગયું છે. ભારત માટે આ એક બહુ મોટો વળાંક સાબિત થઈ શકે છે. ઓપેકના સભ્ય દેશો પર તેલના ઉત્પાદન અને કિંમતોને લઈને કડક નિયંત્રણો હોય છે, પરંતુ હવે UAE આ સંગઠનથી મુક્ત હોવાથી પોતાની મરજી મુજબ તેલનું ઉત્પાદન વધારવા માટે સ્વતંત્ર છે.
જ્યારે દુનિયાના અન્ય દેશો યુદ્ધ અને પ્રતિબંધોના દબાણ હેઠળ જીવી રહ્યા છે, ત્યારે UAE ભારત માટે સૌથી વિશ્વસનીય અને મોટો સપ્લાયર બનીને ઉભરી શકે છે. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં જ ભારતે UAE સાથે ૩ અબજ ડોલરનો મોટો એલએનજી કરાર કર્યો હતો. પીએમ મોદીની આ યાત્રા તે કરારને આગલા સ્તર પર લઈ જશે અને ભારતના એનર્જી સેક્ટરને મજબૂતી આપશે.
૪૫ લાખ ભારતીયોની સુરક્ષા અને ૨૦૦ અબજ ડોલરના વેપારનું લક્ષ્ય
UAE માત્ર તેલ આપનારો દેશ નથી, પરંતુ ભારત સાથે તેનો સંબંધ બહુ જૂનો અને લોહીનો છે. હાલમાં UAE માં ૪૫ લાખથી વધુ ભારતીય નાગરિકો વસી રહ્યા છે, જેઓ ત્યાંના અર્થતંત્રના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં મહત્વનું યોગદાન આપી રહ્યા છે. આ પ્રવાસી ભારતીયો દર વર્ષે અબજો ડોલરની કમાણી ભારતમાં પોતાના પરિવારોને મોકલે છે (Remittance), જે ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange Reserves) ને મજબૂત રાખવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી, મધ્ય-પૂર્વમાં શાંતિ અને સ્થિરતા રહે તે ભારતીય પરિવારોની આર્થિક સુરક્ષા માટે અત્યંત જરૂરી છે.
વ્યાપારિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, UAE હાલમાં ભારતનો ત્રીજો સૌથી મોટો વ્યાપારી ભાગીદાર દેશ છે. બંને દેશો વચ્ચે થયેલા સીઈપીએ (CEPA – Comprehensive Economic Partnership Agreement) કરાર બાદ વેપારમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે અને આગામી વર્ષોમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને ૨૦૦ અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રવાસમાંથી ભારતને શું મળી શકે છે? સંભવિત જાહેરાતો પર નજર
પીએમ મોદીની આ હાઈ-પ્રોફાઈલ મુલાકાત પૂરી થતાં જ કેટલીક મોટી જાહેરાતો અથવા સંકેતો મળી શકે છે, જે નીચે મુજબ છે:
કાચા તેલ અને એલએનજી સપ્લાય માટેના લાંબા ગાળાના નવા કરારો.
ભારતના અંડરગ્રાઉન્ડ તેલ ભંડારના વિસ્તરણમાં યુએઈના મોટા રોકાણની સત્તાવાર જાહેરાત.
સીઈપીએ કરાર અંતર્ગત લોજિસ્ટિક્સ, બંદરો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ઝડપી પ્રગતિ માટેનો રોડમેપ.
દરિયાઈ માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા માટે ભારત અને UAE વચ્ચે સંરક્ષણ અને નૌકાદળ સહયોગ વધુ મજબૂત કરવો.
ભારતના અન્ય ક્ષેત્રો જેવા કે ટેકનોલોજી અને રિન્યુએબલ એનર્જીમાં યુએઈના નવા ફંડિંગની જાહેરાત.
અબુ ધાબીની આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત પૂર્ણ કર્યા પછી, વડાપ્રધાન મોદી અહીંથી આગળ પોતાના યુરોપ પ્રવાસે રવાના થશે, જ્યાં તેઓ નેધરલેન્ડ, સ્વીડન, નોર્વે અને ઇટાલીની મુલાકાત લેવાના છે. પરંતુ, આ સમગ્ર ૫ દેશોના પ્રવાસમાં યુએઈનું આ પ્રથમ સ્ટોપ સૌથી મહત્વનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે આ પ્રવાસ વૈશ્વિક તેલ સંકટની આગ ભારત સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ ફાયરવોલ તૈયાર કરવાની ભારતની આગોતરી વ્યૂહરચના છે. જો પીએમ મોદી આ મિશનમાં સફળ રહેશે, તો દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવો સ્થિર રાખવામાં મોટી મદદ મળશે.
